'સ્વાર્થી મિત્રોએ મારી અંગત વાતોનો ગામમાં ઢંઢેરો પીટ્યો':'મને જરૂર પડી તો મોઢું ફેરવી લીધું, મેં ટૉક્સિક મિત્રતા તોડી નાખી પણ હવે એકલું લાગે છે, શું કરું?'

પ્રશ્ન- મારી ઉંમર 33 વર્ષ છે. મારી કેટલીક ખૂબ જૂની મિત્રતાઓ હતી. અમે વર્ષોથી સાથે હતા, પરંતુ ધીમે ધીમે મને લાગવા માંડ્યું કે આ સંબંધો ફક્ત તેમની જરૂરિયાત અને સ્વાર્થના છે. જ્યારે તેમને મદદની જરૂર પડતી, ત્યારે હું સૌથી પહેલા યાદ આવતો, પરંતુ મારી જરૂરિયાતના સમયે તેમની પાસે હંમેશા કોઈને કોઈ બહાનું રહેતું હતું. ઘણી વાર મારી અંગત વાતો પણ બીજાઓ સુધી પહોંચી જતી હતી. ઘણું વિચાર્યા પછી મેં તેમની સાથે અંતર જાળવી લીધું અને ધીમે ધીમે બધા સંબંધો પૂરા કરી દીધા. શરૂઆતમાં રાહત અનુભવાઈ. પરંતુ હવે લગભગ છ મહિના પછી મને ખૂબ એકલતા અનુભવાય છે. ફોનમાં કોઈ મેસેજ આવતો નથી. વીકએન્ડ પર ક્યાંય જવા માટે કોઈ મિત્ર હોતો નથી. શું ટૉક્સિક (ઝેરી) મિત્રતા સમાપ્ત કર્યા પછી પણ એકલતા અનુભવાય છે? શું ફક્ત આ એકલતાથી બચવા માટે જૂના ટૉક્સિક સંબંધોમાં પાછા ફરવું યોગ્ય રહેશે? નિષ્ણાત- ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના મેમ્બર. પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. હા, ટૉક્સિક મિત્રતા સમાપ્ત કર્યા પછી પણ એકલતા અનુભવી શકાય છે. ઘણી વાર તે એકલતાને કારણે જૂની ટૉક્સિક મિત્રતામાં પાછા ફરવાની ઇચ્છા પણ થઈ શકે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ બિલકુલ નથી કે સંબંધ સમાપ્ત કરીને તમે કોઈ ભૂલ કરી. ઘણી વાર આપણે કોઈ સંબંધ સાથે એટલા માટે જોડાયેલા નથી રહેતા કારણ કે આપણને તેમાં ખુશી મળે છે. આપણે એટલા માટે જોડાયેલા રહીએ છીએ કારણ કે તે જૂનો છે, જાણીતો છે અને આપણા જીવનનો એક ભાગ બની ચૂક્યો છે. ટૉક્સિક સંબંધો સાથે આપણે શું ગુમાવીએ છીએ? ટૉક્સિક સંબંધ સમાપ્ત થયા પછી પણ માત્ર એક વ્યક્તિ જ નથી જતો. તેની સાથે આપણી રોજિંદી વાતચીત, વીકએન્ડની યોજનાઓ, વહેંચાયેલી યાદો અને જીવનનો એક આખો ભાગ પણ ખાલી થઈ જાય છે. એટલે એવું બની શકે છે કે ટૉક્સિક મિત્રતા સમાપ્ત કર્યા પછી રાહત અને એકલતા, બંને એકસાથે અનુભવાય. ટૉક્સિક મિત્રતા શું છે? ટૉક્સિક મિત્રતાનો અર્થ શું છે. ટૉક્સિક મિત્રતા કોઈ મેડિકલ કન્ડિશન કે માનસિક બીમારી નથી. તેને આ રીતે સમજીએ- કોઈ મિત્રતા, સંબંધ કે વ્યક્તિને ટૉક્સિક કે નુકસાનકારક ગણાવતી માત્ર એક ઘટના હોતી નથી. તેની પાછળ લાંબો અનુભવ અને વારંવાર પુનરાવર્તિત થતી એક પેટર્ન હોય છે. જેમ કે- આપણે ‘ટૉક્સિક’ મિત્રતામાં શા માટે પાછા ફરીએ છીએ? અહીં સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે, “હું એવા સંબંધમાં શા માટે પાછો ફરવા માંગુ છું, જેણે મને દુઃખ પહોંચાડ્યું?” તેનો જવાબ હંમેશા એ નથી હોતો કે આપણને તે વ્યક્તિ ખૂબ યાદ આવી રહી છે. ઘણીવાર તેની પાછળ આપણી પોતાની કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક જરૂરિયાત હોય છે. 1. એકલતા વધુ ડરામણી એકલતા ડરાવે છે. ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે આપણને લાગે છે કે નવા મિત્રો બનાવવા મુશ્કેલ છે. આવા સમયે જૂનો મિત્ર ભલે આપણને દુઃખ આપે, પરંતુ તે પરિચિત લાગે છે. આપણને ખબર છે કે, તેની પાસેથી શું અપેક્ષા રાખવી? આપણું મગજ ઘણીવાર પરિચિત તકલીફને અજાણી પરિસ્થિતિ કરતાં વધુ સુરક્ષિત માની લે છે. તેથી મન કહી શકે છે કે- “જે કંઈ હતું, ઓછામાં ઓછું કંઈક તો હતું. હવે તો કોઈ પણ નથી.” 2. તમારી ઓળખ ‘મદદ કરનાર’ તરીકેની કેટલાક સંબંધોમાં એક વ્યક્તિ હંમેશા સમસ્યા ઉકેલનાર બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં ધીમે ધીમે મનમાં એક વિશ્વાસ બની શકે છે કે- “તેમને મારી જરૂર છે, એટલે હું મહત્ત્વનો છું.” અહીં ખતરો એ છે કે, તમે તમારા મહત્ત્વને બીજા સાથે જોડીને જોવા લાગો છો. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે સંબંધ પૂરો થાય છે, ત્યારે ફક્ત મિત્ર જતો નથી, તમારા મહત્વપૂર્ણ હોવાનો અહેસાસ પણ જતો રહે છે. 3. ખરાબ અનુભવોને ઢાંકતી સારા પળોની યાદ કોઈપણ લાંબા સંબંધમાં માત્ર ખરાબ પળો જ નથી હોતી. સંબંધ પૂરો થયા પછી મગજ ઘણીવાર તે સારા પળોને યાદ કરે છે. પરંતુ તે સારા પળોને સંપૂર્ણ મિત્રતાનો પુરાવો ન બનાવો. આ જુઓ કે મોટાભાગના સમયે તે સંબંધ તમને કેવું અનુભવ કરાવતો હતો. સાચો પ્રશ્ન એ જ છે કે, શું તમારી જરૂરિયાતના સમયે તેઓ હાજર હતા. તેથી આગળ વધતા પહેલા તમારી જાતને આ છ પ્રશ્નો ચોક્કસ પૂછો- 4. જૂની મિત્રતા સાથે અપરાધભાવ પણ જોડાયેલો હોય છે આપણા સમાજમાં મિત્રતા નિભાવવાનું ખૂબ મહત્ત્વ છે. આપણને શીખવવામાં આવે છે - “મુશ્કેલ સમયમાં મિત્રનો સાથ છોડતા નથી.” આ વાત સુંદર છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે મિત્રતામાં આપણે આપણું ગૌરવ છોડી દઈએ. વફાદારી અને આત્મ-ઉપેક્ષા એક વસ્તુ નથી. શું તમારી મિત્રતા ટોક્સિક છે? કરો સેલ્ફ અસેસમેન્ટ ટેસ્ટ અહીં હું તમને એક સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. છેલ્લા ત્રણ મહિનાને ધ્યાનમાં રાખીને નીચે આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ આપો. નીચે ગ્રાફિક્સમાં કુલ 10 પ્રશ્નો છે. તમારે આ પ્રશ્નોને 0 થી 3 ના સ્કેલ પર રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા પ્રશ્ન માટે જો તમારો જવાબ 'ક્યારેય નહીં' હોય તો 0 નંબર આપો અને જો તમારો જવાબ 'લગભગ હંમેશા' હોય તો 3 નંબર આપો. અંતે કુલ સ્કોરનું વિશ્લેષણ કરો અને તમારા સ્કોરનું અર્થઘટન આગળ જુઓ. અસેસમેન્ટ ટેસ્ટનું સ્કોર ઇન્ટરપ્રિટેશન 0-8: મિત્રતામાં સામાન્ય તણાવ હોઈ શકે છે. કોઈ ચોક્કસ સમસ્યા હોય તો તેના પર ધ્યાન આપો. 9-17: સંબંધમાં અસંતુલન છે. મર્યાદાઓ નક્કી કરો, સામેવાળાની પ્રતિક્રિયા નોંધો. 18-26: લાંબા સમયથી ચાલતી નુકસાનકારક પેટર્ન હોઈ શકે છે. અંતર રાખવું યોગ્ય છે. 27-36: માનસિક સ્વાસ્થ્યને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે. વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિ સાથે વાત કરો અથવા માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતની મદદ લો. નોંધ: આ કોઈ મેડિકલ ટેસ્ટ કે બીમારીનું નિદાન નથી. આ ફક્ત તમારા સંબંધને સમજવાની એક રીત છે. જો સંબંધમાં ધમકી, પીછો કરવો, હિંસા, જાતીય દબાણ કે આર્થિક શોષણ હોય, તો ફક્ત સ્કોર જોઈને નિર્ણય ન લો. તમારી સુરક્ષાને પ્રાધાન્ય આપો. આગળનું પગલું શું હોઈ શકે? મિત્રતામાં પાછા ન જઈને પોતાને પાછા કેવી રીતે મેળવશો? ટૉક્સિક મિત્રતાનો અંત લાવવો એ પહેલું પગલું હતું. હવે બીજું પગલું છે, તે ખાલી જગ્યાને સ્વસ્થ મિત્રતાથી ભરવી. 1. તમારી લાગણીઓને ઓળખો જ્યારે પણ જૂના મિત્રને ફોન કરવાનું મન થાય, ત્યારે તે જૂની ઘટનાઓ અને તેની પેટર્નને એક ડાયરીમાં લખો. જ્યારે તમે મિત્ર હતા, ત્યારે તેનું વર્તન કેવું હતું. ઘટના- મિત્રનો ફોન આવ્યો, તેણે મદદ માંગી. વિચાર- “જો મેં મદદ ન કરી તો હું સ્વાર્થી છું.” ભાવના- અપરાધભાવ અનુભવાયો. મારું વર્તન- પોતાનું કામ છોડીને તરત મદદ કરી. તાત્કાલિક મળેલ ફાયદો- અનુભવાયું કે હું સારો અને જરૂરી છું. પછીની લાગણીઓ- પછીથી ગુસ્સો આવ્યો, થાક અનુભવાયો. 2. તમારી જૂની માન્યતાઓને પડકારો તમે મિત્ર છો. તમે કોઈના ઇમરજન્સી સર્વિસ સેન્ટર નથી. તેથી જો તમારું મન કહે છે- “મારું મહત્ત્વ ત્યારે જ છે, જ્યારે હું બીજાની સમસ્યાઓ ઉકેલું.” તો તેને બદલીને તમારી જાતને કહો- “મદદ કરવી એ મારી ખાસિયત છે. પરંતુ મારું મહત્ત્વ એ વાત પર નિર્ભર નથી કરતું કે કેટલા લોકો મારા પર નિર્ભર છે.” 3. ‘ના’ કહેવાની શરૂઆત કરો સીધા મોટા ફેરફારોની જરૂર નથી. તેથી નાના-નાના પ્રયોગો કરો. આ અઠવાડિયે આ નાના પગલાં લો- એકવાર તમારી જરૂરિયાત રજૂ કરો. પછી જુઓ કે સામેવાળો શું કરે છે. યાદ રાખો- એક સ્વસ્થ મિત્ર તમારી દરેક વાત સાથે સહમત નહીં થાય. પરંતુ તે તમારી મર્યાદાનું સન્માન કરશે. હવે નવા મિત્રો કેવી રીતે બનશે? અહીં સૌથી વધુ ધીરજની જરૂર છે. એકલતાની સારવાર જૂના ખરાબ સંબંધમાં પાછા ફરવું નથી. તેનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે, નવા અને સ્વસ્થ સામાજિક સંબંધો બનાવવા. પરંતુ એવું નથી કે પહેલી મુલાકાતમાં જ કોઈ તમારો સારો મિત્ર બની જશે. મિત્રતા અચાનક બનતી નથી. તે વારંવાર મળવાથી, વાત કરવાથી, વસ્તુઓ શેર કરવાથી અને સહિયારા અનુભવોથી બને છે. જૂના મિત્રો પાછા આવે તો શું કરવું? તેમની સાથે સંબંધિત કોઈ નિર્ણય ફક્ત આ આધાર પર ન લો કે તમે હવે એકલા છો. તેના બદલે આ પ્રશ્નો પૂછો- યાદ રાખો - માફી માંગવી અને પોતાને બદલવું એ બે અલગ વસ્તુઓ છે. પ્રોફેશનલ મદદ ક્યારે જરૂરી? જો એકલતા, ચિંતા, ઉદાસી અથવા અપરાધબોધ સતત રહે છે અને રોજિંદા જીવનને અસર કરી રહ્યું છે, તો મેન્ટલ હેલ્થ એક્સપર્ટ સાથે વાત કરવી મદદરૂપ થઈ શકે છે. અંતિમ વાત મિત્રતા સમાપ્ત થયા પછી ઉત્પન્ન થયેલા ખાલીપોને તરત ભરવાનો પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ. તેના બદલે એ સમજવું જોઈએ કે ખરેખર કઈ વસ્તુનો અભાવ અનુભવાઈ રહ્યો છે. જો તમે વારંવાર એવા સંબંધોમાં ફસાઈ જાઓ છો, જ્યાં તમને તમારી જરૂરિયાતો કરતાં બીજા વ્યક્તિની જરૂરિયાતોની વધુ ચિંતા રહે છે, તો આ પેટર્નને પણ સમજવી ખૂબ જ જરૂરી છે. જીવનનો હેતુ માત્ર એક ટૉક્સિક મિત્રતાના લૂપમાંથી બહાર નીકળવાનો નથી, પરંતુ એકંદરે સ્વસ્થ, સુંદર સંબંધો બનાવવાનો છે.