આઝાદીના થોડા કલાકો પહેલા ફોન વાગ્યો, નેહરુ રડવા લાગ્યા:ગાંધી કોલકાતાના ગંદા મોહલ્લામાં સૂતા હતા; સ્વતંત્રતા દિવસે મોટા નેતાઓ શું કરી રહ્યા હતા

14 ઓગસ્ટ 1947ની સાંજ. લ્યુટિયન્સની નવી દિલ્હીમાં યોર્ક રોડના બંગલા નંબર 17 પર ભીડ એકત્ર થઈ રહી હતી. આ જવાહરલાલ નેહરુનું નિવાસસ્થાન હતું, જેઓ થોડા જ કલાકોમાં આઝાદ ભારતના પહેલા વડાપ્રધાન બનવાના હતા. સંન્યાસીઓએ તેમને પીતાંબર પહેરાવ્યું, કપાળ પર રાખ-તિલક લગાવ્યું. કપાળની રાખ લૂછતા જ નેહરુ રાતના ભાષણની તૈયારીમાં લાગી ગયા. એટલામાં ફોનની ઘંટડી વાગી. લાહોરથી એક ટ્રંક કોલ હતો. વાત પૂરી થતા જ નેહરુનો ચહેરો પડી ગયો. મોંમાંથી એક શબ્દ પણ નીકળ્યો નહીં. રિસીવર મૂકતાની સાથે જ તેમણે બંને હાથ ચહેરા પર રાખી દીધા. હાથ હટ્યા ત્યારે આંખોમાં આંસુ હતાં. ચર્ચાસ્પદ પુસ્તક 'ફ્રીડમ એટ મિડનાઈટ'માં લેરી કોલિન્સ અને ડોમિનિક લેપિયર લખે છે કે તે વખતે નેહરુની પુત્રી ઇન્દિરા ગાંધી નજીક જ હતાં. પૂછવાથી નેહરુએ જણાવ્યું - લાહોરમાં હિન્દુ-સિક્ર વિસ્તારોની પાણીની સપ્લાય કાપી નાખી છે, બાળકો તરસથી તડપી રહ્યા છે, પાણી લેવા જે બહાર નીકળી રહ્યું છે, તેને મારી નાખવામાં આવી રહ્યો છે, શહેર બળી રહ્યું છે. રૂંધાયેલા અવાજે નેહરુ બોલ્યા - હું હવે દેશને કેવી રીતે સંબોધિત કરીશ? મારા દિલનો ટુકડો લાહોર સળગી રહ્યો છે. ઇન્દિરાએ પિતાને દિલાસો આપ્યો. નેહરુએ પોતાને સંભાળ્યા અને બરાબર રાત્રે 11:55 વાગ્યે સંસદના સેન્ટ્રલ હોલ પહોંચી ગયા. સૂતળી બંડીના કાજમાં ગુલાબ ભરાવીને નેહરુએ ઐતિહાસિક ભાષણ આપ્યું - Tryst with Destiny. નેહરુએ કહ્યું - 'આજે આપણી પ્રતિજ્ઞા પૂરી થઈ રહી છે. આજે જ્યારે દુનિયા સૂતી હશે, ભારત જાગશે અને જાગતા જ આઝાદ થઈ જશે.' જેવી ઘડિયાળની સોય 12 પર પહોંચી, શંખનાદ ગૂંજ્યો. હજારોની ભીડ સંસદ ભવનને ઘેરીને બેઠી હતી, મુશળધાર વરસાદ વરસી રહ્યો હતો અને તે જ વરસાદમાં નારા ગૂંજી ઉઠ્યા - 'મહાત્મા ગાંધી કી જય.' પરંતુ જે શખ્સના નામની જય-જયકાર દિલ્હીમાં ગૂંજી રહી હતી, તે તે વખતે દિલ્હીથી સેંકડો કિલોમીટર દૂર, કલકત્તાના બદબૂદાર મોહલ્લાની એક જર્જરિત ઇમારતમાં સૂતો હતો. ભારતની આઝાદીના 33 કલાક પહેલાં, એટલે કે 13 ઓગસ્ટ 947ની બપોરે આશરે 3 વાગે. કલકત્તાની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટીની સાંકડી ગલીઓમાં એક જૂની ખખડધજ શેવરોલે કાર ધીમે-ધીમે આગળ વધી રહી હતી. અંદર બેઠા હતા 77 વર્ષના મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી. 4 લાખથી વધુ લોકોની આ વસ્તીમાં ગંદકી અને ખરાબ વાસનો કોઈ હિસાબ ન હતો. કાર જેવી મોહલ્લામાં પહોંચી, ગુસ્સે ભરાયેલી ભીડે પથ્થરો અને બોટલો વરસાવવાની શરૂઆત કરી દીધી. ભીડમાં માત્ર હિન્દુઓ હતા. કારનું દરવાજો ખૂલ્યો. ગાંધી ઉતર્યા, એક હાથથી શાલ સંભાળતા, બીજો હાથ શાંતિની મુદ્રામાં ઊંચે કરીને. ભીડમાંથી કોઈ ચિસો પાડીને બોલ્યું - 'એક વર્ષ પહેલાં નોઆખલીમાં મુસલમાનોએ કત્લેઆમ કર્યો, વહુ-દીકરીઓનો બળાત્કાર કર્યો, ત્યારે તમે ક્યાં હતા?' ગાંધી સીધા ભીડની વચ્ચે જતા રહ્યા. બોલ્યા, 'તમે મને મારવા માંગો છો? ઠીક છે, હું સામે છું. મારો.' પછી જોડ્યું કે નોઆખલીમાં હવે એક પણ હિન્દુ નહીં મારવામાં આવે, તેનું વચન ખુદ મુસ્લિમ લીગ નેતા હુસૈન શહીદ સુહરાવર્દીએ આપ્યું છે. જો છતાં પણ કોઈ હિન્દુનો જીવ ગયો, તો તેઓ પોતાનો જીવ આપી દેશે. ભીડ પળભરમાં શાંત થઈ ગઈ. ગાંધી તે જ મોહલ્લાના એક જર્જરિત મકાન 'હૈદરી મંજિલ'માં રોકાઈ ગયા. ક્યારેક કોઈ અમીર મુસલમાનનું ઘર, હવે ઉંદરો-વાંદરો અને વંદાઓનું આશ્રયસ્થાન હતું, જેને તેમના આવતા પહેલા સાફ કરાવવામાં આવ્યું હતું. અહીંથી જ ગાંધી કલકત્તાના મુસલમાનો અને નોઆખલીના હિન્દુઓ, બંનેને બચાવવાની કોશિશમાં લાગી ગયા. બીજા દિવસે, એટલે કે 14 ઓગસ્ટની પ્રાર્થના સભામાં આશરે 10 હજાર લોકો એકત્ર થયા. ગાંધીએ કહ્યું, 'કાલે આપણે આઝાદ થઈ જઈશું, પરંતુ આજે આખી રાતે દેશના ટુકડા પણ થશે. કાલે ખુશીનો દિવસ હશે, તેટલો જ દુઃખનો પણ. આઝાદી આપણને મોટી જવાબદારી સોંપી રહી છે. તમારો વિવેક અને ભાઈચારો છોડશો નહીં. કલકત્તામાં જો આ બચી ગયું, તો સમજો આખા દેશમાં બચી ગયું.' રાત્રે 12 વાગે, જ્યારે નેહરુ ભારતની આઝાદીનું ઐતિહાસિક ભાષણ આપી રહ્યા હતા, હૈદરી મંજિલમાં ન બલ્બ બલ્યો, ન લાલટેન, ન મોમબત્તી. ફક્ત અંધારું અને સન્નાટો. ગાંધી તે દિવસે થોડા વહેલા સૂવા માટે જતા રહ્યા હતા. 15 ઓગસ્ટે ગાંધીની પ્રાર્થના સભામાં 30 હજારથી વધુ લોકો પહોંચ્યા. ગાંધીએ આખો દિવસ ઉપવાસ, ગીતાપાઠ અને ચરખામાં વિતાવ્યો. ન ઝંડો ફરકાવ્યો, ન કોઈ રાજકીય ભાષણ આપ્યું. સૂચના-પ્રસારણ વિભાગે આઝાદી પર સંદેશ માંગ્યો, તો તેમણે સ્પષ્ટ ઇનકાર કરતા કહ્યું - 'મારી પાસે દેશ માટે કોઈ સંદેશ નથી. મારું દિલ સુકાઈ ચૂક્યું છે.' તે દિવસે ગાંધીજીની પ્રાર્થના સભામાં કલકત્તાના મુસલમાનોના એક નેતા સુહરાવર્દીએ કહ્યું, 'હવે હું બોલીશ, 'જયહિન્દ'! મારા પછી તમે લોકો પણ બોલશો!' જવાબમાં 30 હજાર લોકોના ગળેથી ફૂટી પડ્યું - જય હિન્દ. આખો દેશ સાંપ્રદાયિક તોફાનોની આગમાં ઝૂલસી રહ્યો હતો, સિવાય કલકત્તાના. પ્રાર્થના-સભા પછી ગાંધીજી તે જ જૂની શેવરોલે ગાડીમાં શહેરના પ્રવાસે નીકળ્યા. આ વખતે કલકત્તાની ભીડે મહાત્માની કારનું સ્વાગત પથ્થરો અને બોટલોના વરસાદથી કર્યું નહીં. દરેક જગ્યાએ જનતાએ તેમના પર ગુલાબ-જળ છાંટ્યું. આંખોમાં આભારના આંસુ ભરીને તે શહેર જાણે કહી રહ્યું હતું - 'ગાંધીજી! તમે અમને બચાવી લીધા.' કલકત્તામાં ગાંધી પોતાના જીવની બાજી લગાવીને હિન્દુ-મુસલમાનોને એકબીજાનું ગળું કાપવાથી રોકવામાં લાગી ગયા હતા, બીજી તરફ કરાચીમાં મોહમ્મદ અલી ઝીણા પાકિસ્તાન બનવાના જશ્નની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. તે દિવસે ઝીણાના તમામ કાર્યક્રમોમાંથી એક હતો - ખુલ્લી ગાડીમાં કરાચીની સડકો પર અભિવાદન પરેડ કાઢવી. 'ફ્રીડમ એટ મિડનાઈટ'માં લેરી કોલિન્સ અને ડોમિનિક લેપિયર લખે છે - પરેડના થોડા કલાક પહેલા સી.આઈ.ડી.એ વાયસરોય માઉન્ટબેટનને ખબર આપી હતી કે આર.એસ.એસ.ના કેટલાક લોકો ઝીણાની ખુલ્લી ગાડી પર બોમ્બ ફેંકવાનું કાવતરું રચી રહ્યા છે અને ઓળખ હજુ સુધી થઈ શકી નથી. માઉન્ટબેટને ઝીણાથી બંધ ગાડીમાં યાત્રા કરવાની વિનંતી કરી. ઝીણાએ સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો. જે મુલ્ક માટે તેમણે જિંદગી ખપાવી દીધી, તેના પહેલા જ કાર્યક્રમમાં કાયદે-આઝમ મોં છુપાવીને નીકળે, તે શક્ય ન હતું. ભારતના આઝાદીથી એક દિવસ પહેલા, એટલે કે 14 ઓગસ્ટની સવારે કરાચી એસેમ્બલી હોલમાં પાકિસ્તાન બનવાનો જશ્ન શરૂ થયો. માઉન્ટબેટન ઝીણાની બાજુમાં બેઠા. 'ફ્રીડમ એટ મિડનાઈટ' મુજબ, બંને નેતાઓ પોતાનું ભાષણ પૂરું કરી પેલી કાળી ખુલ્લી રોલ્સ-રોયસ તરફ આગળ વધ્યા, જે માઉન્ટબેટનને પહેલા જ કોઈ શબ-ગાડી જેવી લાગી રહી હતી. કાર સ્ટાર્ટ થઈ, તોપોની સલામી ગૂંજી અને ત્રણ માઈલ લાંબા રસ્તા પર માણસોનો દરિયો ઉમટી પડ્યો. ભીડ સતત 'પાકિસ્તાન જિંદાબાદ', 'કાયદે-આઝમ જિંદાબાદ'ના નારા લગાવી રહી હતી. એલ્ફિન્સ્ટન સ્ટ્રીટ પહોંચતા જ અચાનક નારા થંભી ગયા. એક ડરામણી ખામોશી ફેલાઈ ગઈ. અહીં મોટાભાગની દુકાનો હિન્દુઓની હતી. માઉન્ટબેટને મનોમન પોતાને મોત માટે તૈયાર કરી લીધું. પરંતુ કઈ થયું નહીં. ગાડી સુરક્ષિત ગવર્નમેન્ટ હાઉસ પહોંચી ગઈ. આખી યાત્રા દરમિયાન તણાવથી બેરંગ ઝીણાનો ચહેરો કાર અટકતા જ પહેલીવાર ખીલી ઉઠ્યો. તેમણે પોતાના નબળા હાથે માઉન્ટબેટનના ઘૂંટણ પકડી લીધા અને કહ્યું, 'ખુદાનો શુક્ર છે, હું તમને જીવતા બચાવીને લઈ આવ્યો!' માઉન્ટબેટને જવાબ આપ્યો, 'માઈ ગૉડ. કોણ કોને બચાવીને લાવ્યું છે. તમે મને કે હું તમને?' 'ફ્રીડમ એટ મિડનાઈટ' મુજબ, પછીથી તપાસમાં ખબર પડી કે આર.એસ.એસ.ના લોકો ખરેખર કરાચી પહોંચી ચૂક્યા હતા. જોકે જે નેતાને બોમ્બ ફેંકવાનો ઈશારો આપવાનો હતો, બરાબર તે જ પળે તેની હિંમત જવાબ આપી ગઈ. 14 ઓગસ્ટની તે ડરામણી કાર-યાત્રા સુરક્ષિત પતી ગઈ. 15 ઓગસ્ટે ઝીણાએ બધા રાજકીય અધિકારો પોતાના હાથમાં લઈ લીધા. હંમેશા લોકશાહીની દુહાઈ દેનાર નેતા, નવા રાષ્ટ્રની કમાન સંભાળતા જ લગભગ એક તાનાશાહની હેસિયતમાં આવી ગયા. 15 ઓગસ્ટે આખા પાકિસ્તાનમાં ઉત્સાહ બમણો થઈ ગયો. દરેક ગલી, દરેક નૂક્કડ, દરેક દુકાનની બારી પર ઝીણાની તસવીર લટકેલી હતી. આઝાદીનો દિવસ કાયદે-આઝમનો અંગત ઉત્સવ જેવો બની ગયો. 'પાકિસ્તાન ટાઈમ્સ' અખબારે તો ત્યાં સુધી લખી નાખ્યું કે લાહોરના પ્રાણીસંગ્રહાલયના પ્રાણીઓ પણ પોતાના રખેવાળો દ્વારા ઝીણાને મુબારકબાદ મોકલી રહ્યા છે અને 'પાકિસ્તાન જિંદાબાદ'ના નારાઓમાં મશગૂલ છે. પરંતુ આ જશ્નમાં ઝીણાની એકાકી સંતાન દીના હાજર ન હતી. તે કરાચીથી આશરે 900 કિમી દૂર બોમ્બેના કોલાબા વિસ્તારના એક ફ્લેટમાં હતી. તેણે પોતાની બાલ્કનીથી ભારત અને પાકિસ્તાન બંનેના ઝંડા લટકાવી રાખ્યા હતા. તે નક્કી કરી શકી ન રહી હતી કે કયા દેશને પોતાનો કહે? તે ભારતને, જ્યાં તેનો જન્મ થયો હતો અથવા તે પાકિસ્તાનને, જેને તેના પિતાએ ઘડ્યું હતું? બાલ્કની પર લટકેલા તે બે ઝંડા તે જ અણઉકેલા સવાલની તસવીર હતા. આઝાદી મળવામાં હવે ગણતરીના કલાકો બાકી હતા, અને સરદાર પટેલ રજવાડાઓને ભારતમાં જોડવાનું કામ કરી રહ્યા હતા. 13 ઓગસ્ટ, સવારે સાડા આઠ વાગે. ગૃહ સચિવ વી.પી. મેનન પટેલ પાસે એક ખરાબ સમાચાર લઈને પહોંચ્યા. 97%થી વધારે બૌદ્ધ અને બિન-મુસ્લિમ વસ્તીવાળો ચટગાંવ હિલ ટ્રેક્ટ્સ પાકિસ્તાનના હિસ્સામાં જઈ રહ્યો હતો. તે જ દિવસે ચટગાંવથી બે લોકો પટેલને મળવા આવ્યા. દીકરી મણિબિન પટેલની ડાયરી 'ઇનસાઇડ સ્ટોરી ઓફ સરદાર પટેલ'માં લખ્યું છે, 'બાપુ (સરદાર પટેલ) સાંભળીને હચમચી ગયા. બપોરે 12 વાગે મેનન ફરી આવ્યા, તો પટેલે વાયસરોયને ચિઠ્ઠી લખાવી.' 14 ઓગસ્ટની સવારે સાડા પાંચ વાગ્યાથી જ કતાર લાગી ગઈ- કચ્છના દીવાન, બીજા એક દીવાન, પછી બીજા એક મુલાકાતી. દિવસભર મેનન, મોરારજી દેસાઈ, જવાહરલાલ આવતા-જતા રહ્યા. બપોરે પોણા ત્રણ વાગે ધૌલપુર, નાભા અને ઝાવરના શાસકોએ પોતાના હસ્તાક્ષરિત વિલય-પત્ર (ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઓફ એક્સેશન) પટેલને સોંપ્યા. સાંજે સાડા સાત વાગે મેનને જણાવ્યું કે પાકિસ્તાનના લિયાકત અલી ખાન પરમ દિવસે મળવા આવશે અને ભોપાલના નવાબ પણ જલદી પોતાના હસ્તાક્ષર મોકલી દેશે. રાતે દસ વાગે પટેલ રાજેન્દ્ર બાબુના ઘરે ગયા, જ્યાં લૉન પર કોઈ ધાર્મિક અનુષ્ઠાન ચાલી રહ્યું હતું. મહિલાઓની ભીડથી આખી લૉન ભરાયેલી હતી. ગાડીઓથી રસ્તો જામ હતો. 15 ઓગસ્ટની સવારે આઠ વાગે પટેલ વાયસરોય ભવન ગયા, જ્યાં મંત્રીઓ અને ગવર્નર-જનરલની શપથનો નજારો જોયો. પોણા દસ વાગે સીધા એસેમ્બલી પહોંચ્યા. દસ વાગે લૉર્ડ અને લેડી માઉન્ટબેટન પહોંચ્યા, સત્ર શરૂ થયું. અગિયાર વાગે સત્ર પૂરું, પછી અનૌપચારિક કેબિનેટ મીટિંગ. સાંજે ઇન્ડિયા ગેટ પર ઐતિહાસિક ધ્વજવંદન થયું, પરંતુ તે જ જશ્નની વચ્ચે લાહોરમાં ગરબડીને લઈને બે વાર ફોન આવ્યો. 16 ઓગસ્ટે પટેલ લાલ કિલ્લા પર જવાહરલાલના હાથે થનારા ધ્વજ-વંદનમાં સામેલ થયા. સવારે સાડા દસ વાગે ડિફેન્સ કાઉન્સિલની બેઠક માટે ગયા, પરંતુ લિયાકત અલી ખાનનું વિમાન ન પહોંચવાથી બેઠક અડધા કલાકમાં જ પૂરી થઈ ગઈ. આ પછી શ્યામા પ્રસાદ, જવાહરલાલ, રાજેન્દ્ર બાબુ, બલદેવ સિંહ અને કેટલાક અધિકારીઓ સાથે એક લાંબી ચર્ચા શરૂ થઈ, જે સાંજે પાંચ વાગે સુધી ચાલી - વિષય હતો બાઉન્ડ્રી કમિશન અવોર્ડ, એટલે કે રેડક્લિફ લાઇન. આઝાદીના ઠીક એક દિવસ પછી પણ, દેશની સરહદો હજુ કાગળ પર નક્કી થઈ રહી હતી. એટલે કે જ્યાં બાકી નેતાઓ ભાષણ આપી રહ્યા હતા, ઝંડા ફરકાવી રહ્યા હતા, આંસુ વહાવી રહ્યા હતા, પટેલ ફાઈલો, દસ્તાખતો અને નકશાઓની વચ્ચે તે પડદા પાછળનું કામ કરી રહ્યા હતા, જેના વગર આઝાદ ભારતો નકશો જ પૂરો થતો નથી. નવી દિલ્હી, 15 ઓગસ્ટ 1947ની સાંજે પાંચ વાગે. અંગ્રેજોએ વિશ્વ યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા 90 હજાર ભારતીય સૈનિકોની યાદમાં ઇન્ડિયા ગેટ બનાવ્યો હતો. અહીં જ નેહરુ સત્તાવાર રીતે પહેલીવાર આઝાદ ભારતના ત્રિરંગાને ફરકાવવાના હતા. માઉન્ટબેટનના સલાહકારોએ અંદાજ લગાવ્યો હતો કે આશરે 30 હજાર લોકો આવશે. દોરડાની ગેલેરી, રસ્તા સહિત પૂરી વ્યવસ્થા તે હિસાબે થઈ હતી. અંદાજ ખોટો પડ્યો. બે-ચાર હજારથી નહીં, પરંતુ પૂરા પાંચ લાખના અંતરથી. દિલ્હીએ આવો માનવ-સાગર પહેલા ક્યારેય જોયો ન હતો. જે દોરડા-ગેલેરીઓ 30 હજારને સંભાળવા માટે બની હતી, તે તે ભીડમાં ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ. ખુરશીઓ સૂકી ડાળીઓની જેમ તૂટી રહી હતી. ઘણા ગ્રામીણ લોકો, જે ઘરથી ખાવાનું બાંધીને આવ્યા હતા, ભૂખ્યા જ રહી ગયા. ભીડમાં એટલા દબાયેલા હતા કે પોટલી ખોલવા માટે હાથ પણ હલાવી શકતા ન હતા. માઉન્ટબેટનની 17 વર્ષની દીકરી પામેલા પોતાના પિતાના સ્ટાફ સાથે સમયસર પહોંચી ગઈ હતી, પરંતુ મંચથી જ્યારે માત્ર સો ગજ દૂર રહી ગઈ, તો આગળ વધવું મુશ્કેલ થઈ ગયું. એટલી ઘીંચ ભીડ કે સોય મૂકવાની જગ્યા ન હતી. મંચ પર ઊભેલા નેહરુએ તેમની મુશ્કેલી પારખી લીધી. 'ફ્રીડમ એટ મિડનાઈટ' પુસ્તક મુજબ નેહરુ બોલ્યા - લોકોની ઉપરથી ચાલીને આવી જાઓ. પામેલાએ કહ્યું, 'પરંતુ મેં ઊંચી એડીના બૂટ પહેર્યા છે.' નેહરુ બોલ્યા, 'ઉતારી દો.' પામેલા જેવા મોટા ઘરની છોકરી માટે આટલા મોટા પ્રસંગે ખુલ્લા પગે ચાલવું યોગ્ય લાગ્યું નહીં. તેણે ના પાડી. નેહરુએ ફરી કહ્યું - તો પહેરેલા જ રહો, લોકોની ઉપર ચઢો, આગળ વધો, કોઈને ખરાબ નહીં લાગે. પામેલાએ આખરે બૂટ હાથમાં ઉઠાવી લીધા અને માણસોના તે જીવતા કાર્પેટ પર ચાલવાનું શરૂ કર્યું. ભીડને આ તમાશો ગમી ગયો. તેઓ હસતાં-હસતાં તેને આગળ વધારવામાં મદદ કરવા લાગ્યા. જેવી માઉન્ટબેટનની બગીની આગળ ચાલતા અંગરક્ષકોની ચમકતી પાઘડીઓ દૂરથી દેખાઈ, ભીડ કોઈ ઉછળતી લહેરની જેમ આગળ વધવા લાગી. બગીમાં બેઠેલા માઉન્ટબેટનને સમજતા વાર ન લાગી કે જેવો ભવ્ય કાર્યક્રમ વિચાર્યો હતો, તેવો હવે શક્ય નથી. બેન્ડ ભીડમાં ફસાઈ ચૂક્યું હતું, ગાર્ડ્સ હલી પણ શકતા ન હતા. ખુદ માઉન્ટબેટન પોતાની બગીથી ઉતરી શકવાની સ્થિતિમાં ન હતા. તેમણે નેહરુને જોરથી કહ્યું - ઝંડો બસ ફરકાવી દો, બાકી બધું અહીં જ રોકી દઈએ છીએ. કેસરી, સફેદ અને લીલા રંગનો તે તિરંગો ધીમે-ધીમે ડંડા પર ચઢવા લાગ્યો. માઉન્ટબેટને પોતાની બગીમાં જ ઊભા રહીને તેને સલામી આપી. ધ્વજ જેવો જ પૂરી રીતે લહેરાયો, પાંચ લાખથી વધુ લોકોના ગળેથી હર્ષધ્વનિ નીકળી. બરાબર તે જ સમયે આકાશમાં એક મેઘધનુષ્ય ખીલી ઉઠ્યું. શગુન-અપશગુનમાં માનનારી તે ભીડ માટે આ કોઈ દૈવી સંકેતથી ઓછું ન હતું. લોકો એકબીજાને કહેવા લાગ્યા - 'આ મેઘધનુષ્ય ભગવાને મોકલ્યું છે. હવે જોઈએ, કોણ આપણી સામે ટકે છે.'