મહિલાઓમાં 'સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક'ના વધતા કેસ!:છાતીમાં દુખાવો થયા વગર જ હુમલો આવી જાય છે; 55 વર્ષની ઉંમર પછી 5 લક્ષણોને ક્યારેય નજરઅંદાજ ન કરવા

ઉધરસ, છીંક, થાક અને તાવ. આ બધા શરદી-ખાંસી અને ફ્લૂના સામાન્ય લક્ષણો છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ઘણીવાર આ 'સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક' જેવી ગંભીર સમસ્યાના સંકેત પણ હોઈ શકે છે. મેકગિલ યુનિવર્સિટીના એક અભ્યાસ મુજબ, 55 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની 1થી 5 મહિલાઓને હાર્ટ એટેક દરમિયાન છાતીમાં બિલકુલ દુખાવો થતો નથી. તેમને ફક્ત સામાન્ય થાક, ઉબકા અથવા તાવ જેવા સંકેતો દેખાય છે. સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકમાં હૃદય સુધી રક્ત પ્રવાહ ઓછો થઈ જાય છે, પરંતુ તેના સંકેતો હળવા અથવા અસ્પષ્ટ હોય છે. ઘણીવાર લોકો આ લક્ષણોને તણાવ, થાક અથવા ફ્લૂ સમજીને અવગણી દે છે. સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC) અનુસાર, મહિલાઓમાં મૃત્યુનું સૌથી મોટું કારણ હૃદય રોગ છે. વળી, વર્લ્ડ હાર્ટ ફેડરેશન મુજબ, દર વર્ષે લગભગ ત્રણમાંથી એક મહિલાનું મૃત્યુ હૃદય રોગ સાથે સંકળાયેલું હોય છે. તેથી આજે ફિઝિકલ હેલ્થમાં આપણે મહિલાઓમાં સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત: ડૉ. હેમંત મદન, સિનિયર ડાયરેક્ટર, કાર્ડિયોલોજી, નારાયણા હોસ્પિટલ, ગુરુગ્રામ પ્રશ્ન- સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક શું હોય છે? જવાબ– સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક પણ એક પ્રકારનો હાર્ટ એટેક જ હોય છે. તેમાં હૃદય સુધી લોહી અને ઓક્સિજનનો પુરવઠો અવરોધાય છે. ફરક માત્ર એટલો જ છે કે આવું થવા પર કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત દેખાતો નથી, ન અનુભવાય છે. સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક થવા પર ધમનીઓમાં અવરોધ પેદા થાય છે, જેનાથી હૃદયના સ્નાયુઓને નુકસાન થવા લાગે છે, પરંતુ શરીર તીવ્ર પીડાના રૂપમાં 'એલાર્મ' આપતું નથી. ઘણીવાર આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે નર્વ્સની સંવેદનશીલતા ઓછી થઈ જાય છે. તેથી દુખાવો અનુભવાતો નથી અથવા ખૂબ જ હળવો હોય છે. એટલે કે, અંદરથી હૃદયને એટલું જ નુકસાન થઈ રહ્યું હોય છે, જેટલું સામાન્ય હાર્ટ એટેકમાં થાય છે. બસ ફરક એટલો છે કે શરીર તમને જોરથી સંકેત આપતું નથી. તેથી તેને 'સાઇલન્ટ' હાર્ટ એટેક કહેવામાં આવે છે. પ્રશ્ન – સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક અને સામાન્ય હાર્ટ એટેકમાં શું ફરક છે? જવાબ – આ બંનેના લક્ષણો, સંકેતો અને તેના ફરકને નીચે ગ્રાફિકથી સમજીએ છીએ- પ્રશ્ન – પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓમાં સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક વધુ સામાન્ય કેમ છે? જવાબ – નીચે આપેલા પોઈન્ટર્સથી સમજો– 1. બ્લોકેજ પેટર્ન અલગ હોવી મહિલા અને પુરુષમાં બ્લોકેજની પેટર્ન અલગ-અલગ હોય છે. પુરુષોમાં મોટી ધમનીમાં "બ્લોકેજ" વધુ સ્પષ્ટ હોય છે. મહિલાઓના શરીરમાં ખૂબ નાની-નાની રક્તવાહિનીઓમાં સમસ્યા હોય છે. 2. હોર્મોન્સનો ફરક મહિલાઓના શરીરમાં એસ્ટ્રોજન હોર્મોન મોટાભાગે હૃદયને સુરક્ષિત રાખે છે, પરંતુ મેનોપોઝ પછી તેમાં આ જોખમ વધી જાય છે. 3. દર્દ અનુભવવાની રીત મહિલાઓ અને પુરુષોમાં દર્દને અનુભવવાની રીત અથવા પેઇન પર્સેપ્શન પણ અલગ હોઈ શકે છે. મહિલાઓને કાં તો દર્દ ઓછું અનુભવાય છે. 4. બધા અભ્યાસો પુરુષો પર હાર્ટ એટેકને લઈને લાંબા સમય સુધી થયેલા બધા અભ્યાસો પુરુષો પર આધારિત રહ્યા છે. તેથી આપણી પાસે મહિલાઓના સંબંધમાં વધુ માહિતી અને ડેટા જ નથી. પ્રશ્ન- મહિલાઓમાં સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકના સંભવિત સંકેતો શું હોઈ શકે છે? જવાબ– મહિલાઓમાં સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકના લક્ષણો ઘણીવાર ખૂબ હળવા અથવા સામાન્ય સમસ્યાઓ જેવા લાગી શકે છે. તેથી ઘણીવાર તેમને ઓળખવા મુશ્કેલ બની જાય છે. ગ્રાફિકમાં તેના સંકેતો જુઓ- પ્રશ્ન- શું માત્ર થાક કે નબળાઈ પણ સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકનો સંકેત હોઈ શકે છે? જવાબ– હા, હાર્વર્ડ હેલ્થના એક રિપોર્ટ અનુસાર, અચાનક અને કોઈ કારણ વગર થતો વધુ પડતો થાક પણ હૃદયની સમસ્યા તરફ ઈશારો કરે છે. વળી, હાર્ટ ફાઉન્ડેશન સાથે સંકળાયેલા એક અભ્યાસમાં ઘણી મહિલાઓએ જણાવ્યું કે તેમને હાર્ટ એટેક આવવાના કેટલાક મહિનાઓ પહેલા સુધી સતત વધુ થાક લાગી રહ્યો હતો. પ્રશ્ન- શું માનસિક તણાવ કે ડિપ્રેશન પણ સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારી શકે છે? જવાબ– હા, લાંબા સમય સુધી તણાવ કે ડિપ્રેશન રહેવાથી શરીરમાં કોર્ટિસોલ અને એડ્રિનેલિન જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોનનું સ્તર વધી જાય છે. તેનાથી બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ રેટ વધે છે અને હૃદય પર વધારાનું દબાણ આવે છે. પ્રશ્ન- કઈ મહિલાઓને સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારે હોય છે? જવાબ– કેટલીક મહિલાઓમાં સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારે હોઈ શકે છે. પોઈન્ટર્સથી સમજીએ કે કોને વધારે જોખમ રહે છે- આ લોકોએ પોતાની હાર્ટ હેલ્થ પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ અને નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ કરાવવું જોઈએ. પ્રશ્ન- શું હોર્મોનલ બદલાવ (જેમ કે મેનોપોઝ) પછી મહિલાઓમાં તેનો ખતરો વધી જાય છે? જવાબ– હા, તેનું મુખ્ય કારણ એસ્ટ્રોજન હોર્મોનનું સ્તર ઓછું થવું છે. એસ્ટ્રોજન એ હોર્મોન છે, જે પ્રજનન વયની મહિલાઓના હૃદય અને રક્તવાહિનીઓનું રક્ષણ કરે છે. ઉપરાંત, હોર્મોનલ બદલાવ શરીરના 'પેઇન સિગ્નલ'ને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે. પ્રશ્ન- સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકનું કોઈ પણ સંકેત દેખાય તો મહિલાઓએ તરત શું કરવું જોઈએ? જવાબ– આ સ્થિતિમાં સૌથી જરૂરી છે કે વિલંબ કર્યા વિના તરત જ મેડિકલ મદદ લેવામાં આવે અને નજીકની હોસ્પિટલમાં જઈને હૃદય સંબંધિત તપાસ કરાવવામાં આવે. પોઈન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન– ડોકટરો સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક શોધવા માટે કયા ટેસ્ટ કરે છે? જવાબ– સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક શોધવા માટે ડોકટરો ઘણી પ્રકારની તપાસ કરે છે, જેનાથી હૃદયની સ્થિતિ અને ધમનીઓમાં બ્લોકેજ શોધી શકાય છે. જેમ કે- બ્લડ ટેસ્ટ– બ્લડ ટેસ્ટમાં ટ્રોપોનિન જેવા પ્રોટીન તપાસવામાં આવે છે, જે હૃદયના સ્નાયુઓની અંદર હોય છે. જ્યારે હૃદયને નુકસાન થાય છે, ત્યારે તે લોહીમાં વધી જાય છે. ઇસીજી– આ ટેસ્ટ હૃદયની ઇલેક્ટ્રિકલ પ્રવૃત્તિને રેકોર્ડ કરે છે અને હાર્ટ એટેકના સંકેતો બતાવી શકે છે. કાર્ડિયાક કેથેટરાઇઝેશન અને કોરોનરી એન્જીયોગ્રાફી– આમાં એક પાતળી ટ્યુબ દ્વારા હૃદયની ધમનીઓમાં ડાઈ નાખીને એક્સ-રે દ્વારા બ્લોકેજ અથવા સંકોચન જોવામાં આવે છે. સીટી સ્કેન (CT Scan)- તે હૃદય અને કોરોનરી ધમનીઓમાં બ્લોકેજ અથવા કેલ્શિયમના જમાવટને શોધવામાં મદદ કરે છે. એમઆરઆઈ (MRI) – તેનાથી હૃદયના સ્નાયુઓની રચના અને કોઈપણ જૂના નુકસાનને શોધી શકાય છે. એક્સરસાઇઝ સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ– આ ટેસ્ટમાં ટ્રેડમિલ અથવા કસરત દરમિયાન હૃદયની કાર્યક્ષમતા અને રક્ત પ્રવાહની તપાસ કરવામાં આવે છે. ન્યુક્લિયર સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ– આ ટેસ્ટમાં એક ખાસ રેડિયોએક્ટિવ ટ્રેસરની મદદથી હૃદય સુધીના રક્ત પ્રવાહને જોવામાં આવે છે. ઇકોકાર્ડિયોગ્રામ (ECHO) – આ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ આધારિત ટેસ્ટ છે, જેનાથી હૃદયના વાલ્વ અને પમ્પિંગ ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. પ્રશ્ન– જો કોઈ મહિલાને ડાયાબિટીસ અથવા હાઈ બ્લડ પ્રેશર હોય તો શું તેણે વધારાની સાવચેતી રાખવી જોઈએ? કયા પ્રકારની સાવચેતીઓ જરૂરી છે? જવાબ– હા, આવી મહિલાઓને હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધુ હોઈ શકે છે. તેથી તેમણે ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. પોઇન્ટર્સથી સમજીએ કે તેમણે કયા પ્રકારની સાવચેતી રાખવી જોઈએ- પ્રશ્ન– શું સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેક જીવલેણ પણ હોઈ શકે છે? જવાબ– હા, આમાં લક્ષણો સ્પષ્ટ હોતા નથી. તેથી ઘણીવાર લોકોને ખબર જ નથી પડતી કે તેમને હાર્ટ એટેક આવ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં સમયસર સારવાર ન મળવાથી હૃદયને વધુ નુકસાન પહોંચી શકે છે. આના કારણે ગંભીર કોમ્પ્લિકેશન થઈ શકે છે અને ઘણા કિસ્સાઓમાં મૃત્યુનું જોખમ હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન– જો સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકની સમયસર સારવાર ન થાય તો તેના શું જોખમો હોઈ શકે છે? જવાબ– જો સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકની સમયસર સારવાર ન થાય, તો તેના ઘણા ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે, જેમ કે- પ્રશ્ન- સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકથી બચવા માટે જીવનશૈલીમાં કયા ફેરફારો જરૂરી છે? જવાબ- સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકથી બચવા માટે સૌથી જરૂરી છે કે હૃદયના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવામાં આવે અને જીવનશૈલીને સ્વસ્થ બનાવવામાં આવે. સંતુલિત આહાર, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને જોખમી પરિબળોને નિયંત્રણમાં રાખવાથી હૃદય રોગ અને સાઇલન્ટ હાર્ટ એટેકના જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે.