સમયાંતર:પેટ્રોલિયમનું ઉત્પાદન 100થી વધારે દેશો કરે છે તો પછી ખાડી દેશોનો દબદબો શા માટે છે?

લલિત ખંભાયતા 2025માં અમેરિકાએ વર્ષે 3.9 અબજ બેરલ ક્રુડ ઓઈલ (પેટ્રોલિયમ/ખનિજતેલ) નિકાસ કર્યું. એ વર્ષે અમેરિકાનું કુલ ઉત્પાદન 5 અબજ બેરલથી જરાક ઓછું હતું. એ તો માત્ર એક વર્ષની વાત છે. અમેરિકાના પેટાળમાં ટોટલ તો 46 અબજ બેરલથી વધારે પેટ્રોલિયમ ધરબાયેલું પડ્યું છે. બીજી તરફ ઇરાન યુદ્ધમાં એકાદ મહિના ધૂળ ફાંક્યા પછી હવે ટ્રમ્પ કહે છે કે મારે તો માત્ર ઇરાનનું તેલ જોઈએ છે. *** હકીકત એ છે કે જગતના 100થી વધારે દેશો પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન કરે છે. એમાં વળી જેની પાસે એક ટકાથી વધારે પેટ્રોલિયમ ભંડાર હોય એવા દેશોની સંખ્યા 14 છે, પણ જગતનું 85 ટકા પેટ્રોલિયમ જે દસ દેશોના પેટાળમાં છે એમાંથી પાંચ જ ખાડી દેશો છે. બાકી સૌથી (17 ટકાથી) વધારે પેટ્રોલિયમનો પેટાળ ભંડાર તો વેનેઝુએલા પાસે છે. તો પછી અખાતી દેશોના પેટ્રોલિયમની એટલી બધી અનિવાર્યતા શી છે? એનાં કારણો સમજીએ... પેટ્રોલિયમ બનતું હતું ત્યારે તમે ક્યાં હતા? તળિયે, જો તમે તળિયે હો તો જ પેટ્રોલિયમ બનતું હોય એનો લાભ મળ્યો હોય. એ સમજવા કરોડો વર્ષ પહેલાંના યુગમાં જઈએ. ત્યારે કાર્બનતત્ત્વ ધરાવતા સૂક્ષ્મ સમુદ્રી જીવો નષ્ટ થતા ગયા, સાગરના તળિયે એકઠા થતા ગયા. એના પર રેતી પથરાઈ. કરોડો વર્ષ પછી એ કાર્બનિક સજીવો પેટ્રોલિયમમાં રૂપાંતર પામ્યા. પેટ્રોલિયમ રૂપાંતરણની એ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ છે, જે આખા જગતમાં એકસરખી લાગુ પડે. સમુદ્ર તળિયાના ખડકો બનતા ગયા જેમાં પેટ્રોલિયમ કેદ થતું ગયું. અહીં ટિથીયસ નામે સમુદ્ર હતો. પેટ્રોલિયમ બની શકે એવા સજીવો તેમાં ભરપૂર હતા. એટલે ત્યાં મોટા જથ્થામાં પેટ્રોલિયમ જમા થયું, જે જગતના અન્ય ભાગોમાં ન બન્યું. જગતના જે ભાગો પેટાળમાં હતા ત્યાં આવા થર થયા. કાળક્રમે એવું પણ થયું કે આફ્રિકા ખંડ ઉત્તર તરફ ખસતો ગયો એટલે પેટ્રોલિયમના થર જામ્યા હતાં એ મલાઈદાર તળિયું સપાટી પર આવ્યું. ધરતીનું પેટાળ વિવિધ પ્લેટ્સનું બનેલું છે. એ પ્લેટ્સ અથડાતી રહે કે એકબીજાથી દૂર જતી રહે. એના આધારે ભૂકંપ સહિતની હલચલ થતી હોય છે. જેમ કે ભારતીય પ્લેટ દર વર્ષે આગળ વધે છે એટલે હિમાલય દર વર્ષે અડધો-એકાદ સેન્ટિમીટર ઊંચકાય છે. આજે જ્યાં ખાડી દેશો છે, ત્યાં સપાટી ઊંચકાઇ અને વહેલની પીઠ હોય એવી બની. ભૂગોળની ભાષામાં જેને ‘એન્ટિક્લાઈન્સ’ કહેવાય એવી સપાટીમાંથી પેટ્રોલિયમ કાઢવું સરળ છે. સાઉદી અરબમાં ‘ઘાવર’ નામે જગતનું સૌથી મોટું ઓઈલ ફિલ્ડ આવેલું છે, 3 હજારથી વધારે કૂવા છે અને સાઉદીનું અડધાથી વધારે ખનિજતેલ પેદા કરે છે. એ ભૂમિ ‘એન્ટિક્લાઈન્સ’નો જ પ્રતાપ છે. આ બધી પ્રક્રિયા કરોડો વર્ષ ચાલી. એ વખતે જે ભાગો એ વખતે જમીન બહાર હતા ત્યાં આ રીતે થર થવાનો અને પછી તેનું પેટ્રોલિયમમાં રૂપાંતર થવાનો કોઈ પ્રશ્ન ન હતો. એટલે એવા ભાગોમાં આજેય પેટ્રોલિયમ નથી મળતું. ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા, સ્વીડન, ફિનલેન્ડ સહિતના દેશો એવા ભાગોમાં આવી જાય છે. પેટાળમાં સાચવવાની કળા ઉપર જણાવ્યા એવા ભૌગૌલિક-વૈજ્ઞાનિક સંજોગો તો ધરતીમાં ઘણાં સ્થળોએ હતાં. પણ પછીનો પ્રશ્ન પેટ્રોલિયમનો જથ્થો સાચવવાનો આવ્યો. પેટાળમાં પેટ્રોલિયમ બને પછી તેને સાચવી શકે એવા ખડકો જોઈએ. મધ્યપૂર્વના પેટાળમાં એવા ખડકો પુષ્કળ છે. મોટા ભાગે તો લાઈમસ્ટોન (ચૂનાના પત્થરો) અને સેન્ડસ્ટોન (રેતિયા પત્થરો)ના ખડકો ત્યાં પેટાળમાં છે. એટલે પેટ્રોલિયમ બનતું ગયું સંગ્રહ થતો ગયો. ખડકો તો આખા જગતના પેટાળમાં છે અને એમાંથી ઘણાય પેટ્રોલિયમનો સંગ્રહ કરી શકે એમ છે. જેમ કે અમેરિકાના પેટાળમાં શેલ રોક પ્રકારના ખડકો છે, જેમાં પેટ્રોલિયમ તો છે જ, પણ તેનું દોહન બહુ જ અઘરું છે. ઇરાન કે સાઉદી કે કુવૈતના પેટાળમાં ખડકોમાંથી પેટ્રોલિયમ ખેંચી શકાય છે. અમેરિકાના પેટાળમાં પેટ્રોલિયમ કાઢવા માટે ખડકોને તોડવા પડે છે. એ પદ્ધતિ બહુ જ ખર્ચાળ છે. પેટ્રોલિયમ સપાટી પર કે અન્યત્ર વહી જતું અટકે એ કામ કુદરતી ઢાંકણાં જેવા અને ‘કેપ રોક’ નામે ઓળખાતા ખડકો કરતા હોય છે. ખાડી દેશોના પેટાળમાં એવા ખડકો ઘણા છે. ચીનમાં પેટ્રોલિયમ છે, પણ ઢાંકી રાખે એવા કેપ રોક ખડકો નથી. રશિયાના અમુક ભાગમાં પણ નથી અને સાઉદીના અમુક ભાગમાં પણ નથી. ત્યાં ખનિજતેલ ઢોળાતું રહે છે. ઓઈલ દોડતું આવે છે ખાડી દેશોની આવી ભૌગોલિક સરળતાને કારણે જ્યાં પેટ્રોલિયમ કૂવો શરૂ કરવામાં આવે ત્યાં પેટ્રોલિયમ પોતે જ સપાટી પર આવવા થનગનતું હોય છે. એટલે બહુ સરળતાથી કાઢી શકાય. પરિણામ એ આવે કે સાઉદી-કુવૈત, વગેરે દેશોમાં પેટ્રોલિયમ જમીનમાંથી બહાર કાઢવાનો બેરલ દીઠ ખર્ચ 10 ડૉલરથી વધતો નથી. કેનેડા પાસે જગતનું સવા નવ ટકા જેટલું પેટ્રોલિયમ પેટાળમાં ધરબાયેલું છે. જગતના દસ મોટા દેશોમાં તેનો સમાવેશ થાય છે. પણ જ્યારે કાઢવાની વાત આવે ત્યારે તેનો બેરલ દીઠ ખર્ચ 30થી 50 ડૉલર વચ્ચે આવે છે. અમેરિકા શેલ રોકમાંથી પ્રતિબેરલ 40થી 70 ડૉલર ખર્ચે ત્યારે પેટ્રોલિયમ કાઢી શકે છે. એ કઈ રીતે મધ્યપૂર્વના દેશો સામે સ્પર્ધામાં ટકી શકે? ઇરાન યુદ્ધ કે બીજાં કોઈ પણ કારણસર આખા વિશ્વમાં ધારો કે પેટ્રોલિયમનો બેરલદીઠ ભાવ 30 ડૉલર ઘટી જાય તો સાઉદી, ઇરાન, ઇરાક, કુવૈતની કંપનીઓનો નફો ઘટે, ખોટ ન જાય. જ્યારે અમેરિકા-કેનેડાની કંપનીઓ માટે દેવાળું ફૂંકવાની સ્થિતિ આવે. તેલ અને તેલની ધાર આપણે તો ગાડીમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ ભરાવી દઈએ પણ તેના કલરમાં સામાન્ય રીતે પડતા નથી. કલરને ધ્યાનથી જોઈએ તો પણ બહુ સમજ ન પડે. પણ જગતના દરેક દેશોમાંથી સરખું પેટ્રોલિયમ મળતું નથી. અખાતી દેશોમાં મળતું પેટ્રોલિયમ ઘાટા બ્રાઉન કલર જેવું, જરાક જાડું મધ જેવું હોય છે. અમેરિકામાં મળતું તેલ વધારે પાતળું, સોનાનાં પાણી જેવું પીળું દેખાય છે. રશિયાનું કાલાખટ્ટા જેવી સોડા ઘટ્ટ કરી હોય એવું છે. જ્યારે સૌથી કઠણ, જાડું પેટ્રોલિયમ વેનેઝુએલાના પેટાળમાં છે. તો શું ફરક પડે? ‘અમેરિકન પેટ્રોલિયમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ (એપીઆઈ)’એ પેટ્રોલિયમનું જાડા-પાતળાપણું માપવા ‘એ. પી. આઈ. ઈન્ડેક્સ’ તૈયાર કર્યો છે. એ. પી. આઈ. મૂલ્ય વધારે હોય એ પેટ્રોલિયમ સારું ગણાય, મૂલ્ય ઓછું હોય એ પેટ્રોલિયમ નબળું ગણાય. અમેરિકાનું પેટ્રોલિયમ સૌથી વધુ સારું (45 એ. પી. આઈ.) છે, જ્યારે વેનેઝુએલાનું સૌથી કથોરું (15 એ. પી. આઈ.) છે. અખાતી દેશોમાં મોટા ભાગે એ. પી. આઈ.નો ક્રમ 25થી 40 વચ્ચે છે. સાઉદીમાં ચાર પ્રકારનું તો ઈરાનમાં બે પ્રકારનું પેટ્રોલિયમ નીકળે છે. જેમ વધારે ઘટ્ટ એમ એનું વિભાગીકરણ મુશ્કેલ. રિફાઈનરીમાં ઘટ્ટ પેટ્રોલિયમ પાછળ વધારે સમય આપવો પડે અને ખર્ચ પણ વધારે થાય. જ્યારે ખાડી દેશોનું પેટ્રોલિયમ સરળતાથી રિફાઈન થઈ શકે છે. માટે તેની બોલબાલા સ્વાભાવિક વધુ છે. સરળતાથી રિફાઈન થાય એ સસ્તા ભાવે વેચી શકાય. વેનેઝુએલાના પેટાળમાં એટલે જગતનો સૌથી મોટો પેટ્રોલિયમ ભંડાર છે. 300 અબજ બેરલ કરતાં મોટો સ્ટોક પેટાળમાં છે. ટ્રમ્પે મોટે ઉપાડે ત્યાં સત્તા પરિવર્તન કરાવ્યું પણ પેટ્રોલિયમને પેટાળમાંથી બહાર લાવવાનું કામ સરળ નથી. એ ફરક પડે છે. ચારે બાજુ રોડ, મોકાનો પ્લોટ પેટ્રોલિયમ મળે તો ખરું પણ લંકામાં સોનું હોય એવી જગ્યાએ હોય તો તેનું પરિવહન ભારે પડી જાય. કૂવામાંથી પેટ્રોલિયમ બહાર કાઢવું, ત્યાંથી રિફાઈનરીમાં પ્રોસેસ કરવી, રિફાઈન થયા પછી તેને બંદર સુધી પહોંચાડવું, ત્યાંથી જહાજોમાં ભરીને પરદેશ સુધી પહોંચાડવું. એ બધી કામગીરી તો સરળ પડે જો પેટ્રોલિયમનો ભંડાર કાંઠા વિસ્તારની નજીક હોય. ગલ્ફના ઘણાખરા દેશોના પેટ્રોલિયમ ભંડાર મોકાના સ્થળે જ છે. યુ. એ. ઈ. અને કુવૈત બંને સાવ નાના દેશો છે. પેટ્રોલિયમને કાંઠા સુધી પહોંચાડવા તેમણે બહુ જફા કરવી પડતી નથી. મોકાનું સ્થળ એ રીતે પણ ખરું કે આ ભાગ જગતના લગભગ કેન્દ્ર વિસ્તારમાં છે. મોટા ભાગના સમુદ્રી રસ્તા આસપાસમાં છે. એટલે ગ્લ્ફના દેશોમાંથી જ્યાં પેટ્રોલિયમ પહોંચાડવું હોય ત્યાં સરળતાથી પહોંચાડી શકાય છે. ભારત, ચીન અને યુરોપ જગતનાં ત્રણ મોટા કેન્દ્રો છે. તેને ગલ્ફના દેશો સરળતાથી પેટ્રોલિયમ વેચી શકે છે. જ્યારે દક્ષિણ અમેરિકા ખંડના બ્રાઝિલ કે મેક્સિકો જેવા દેશો પણ સારું એવું ઉત્પાદન કરતાં હોવા છતાં બજાર સુધી પહોંચાડવા તેમને ઘણી લાંબી મજલ કાપવી પડે. વધુ એક લાભ એ પણ છે કે ગલ્ફના દેશોમાં મોટા ભાગે સરકારી કંપનીઓ જ ખનિજતેલ વેચાણ કરે છે. જેમ કે સાઉદીમાં ‘અર્માકો’ કે પછી અબુધાબીમાં ‘નેશનલ ઓઈલ કંપની’ છે. એ લાંબા ગાળાનું આયોજન કરી શકે છે અને કોઈને પૂછ્યા વગર ત્વરિત નિર્ણય લઈ શકે છે. સરકારી કંપનીઓ છે, માટે ભવિષ્યમાં શું થશે તેની ચિંતા વગર મોટી રિફાઈનરીઓ, કદાવર સંગ્રહાલયો એટલે કે સ્ટોરેજ ફેસિલિટી વગેરે ઊભું કરી શકે છે. ખાનગી કંપનીઓ એટલી સરળતાથી એ બધું કરી શકતી નથી. ચીન, બ્રાઝિલ, ભારત, કેનેડા.. એમ જગતના સોથી વધારે દેશો પાસે પેટ્રોલિયમ છે. પણ ઉપર વર્ણવી એવી અનુકૂળતાઓ બધા પાસે નથી. માટે ગલ્ફના દેશોનો દબદબો છે, રહેશે.