મતદાર યાદી સુધારણા પર સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય:કહ્યું- SIR ગેરકાયદેસર નથી; ચૂંટણી પંચે 10 રાજ્યો અને 3 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 7.41 કરોડ નામ કાપ્યા

સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR ને કાયદેસર અને બંધારણીય ગણાવ્યું છે. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે કહ્યું કે SIR મનસ્વી નથી અને ચૂંટણી પંચને આ માટે વિશેષ પ્રક્રિયા અપનાવવાનો અધિકાર છે. કોર્ટે ચૂંટણી પંચને શંકાસ્પદ નાગરિકતાના આધારે મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા વ્યક્તિઓના નામ ચાર અઠવાડિયામાં કેન્દ્ર સરકારને મોકલવાનો નિર્દેશ પણ આપ્યો. ચૂંટણી પંચે જૂન 2025 માં બિહારથી SIR ની શરૂઆત કરી હતી. કારણ કે નિર્ણય પછી સૌથી પહેલા અહીં ચૂંટણીઓ થવાની હતી. આ પછી પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ, તમિલનાડુ, પુડુચેરીમાં SIR કરાવવામાં આવ્યું. આસામમાં સ્પેશિયલ રિવિઝન (SR) થયું હતું. અત્યાર સુધીમાં 10 રાજ્યો અને 3 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SIR થઈ ચૂક્યું છે. તેમાં અત્યાર સુધીમાં કુલ 7.41 કરોડ મતદારોના નામ કાપવામાં આવ્યા છે. સૌથી વધુ યુપીમાં 2.89 કરોડ નામ કાપવામાં આવ્યા. સૌથી પહેલા બિહાર SIR નો મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યો હતો. આ પ્રક્રિયા વિરુદ્ધ આ રાજ્યોમાંથી ઘણી અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચી હતી. કુલ કેટલી અરજીઓ હતી તેની જાણકારી નથી. SIR પર 5 સવાલ અને સુપ્રીમ કોર્ટના જવાબ સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મામલે અલગ-અલગ અરજીઓ પર 10 મહિના સુધી સતત સુનાવણી થઈ. કોર્ટે કહ્યું કે દલીલો સાંભળ્યા પછી 5 સવાલો સામે આવ્યા, જેના પર આદેશ આપવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રશ્ન-1: શું ECI પાસે SIR (સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન) કરવાની સત્તા છે? આદેશ: એમ કહી શકાય નહીં કે ECI એ SIR નો ઉપયોગ કરીને તેની વૈધાનિક સત્તાઓની મર્યાદા બહાર જઈને કામ કર્યું છે. તેને 'અલ્ટ્રા વાયર્સ' પણ કહી શકાય નહીં, કારણ કે આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે અપનાવવામાં આવતી પ્રક્રિયાથી અલગ છે. વિવાદાસ્પદ SIR નો ઉદ્દેશ્ય કોઈ પ્રક્રિયાને અવરોધવાનો નથી, પરંતુ સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણીઓના બંધારણીય આદેશને સુરક્ષિત કરવાનો છે. પ્રશ્ન-2: શું તેનો કોઈ કાયદેસર ઉદ્દેશ્ય છે અને શું તેના માટે અપનાવવામાં આવેલા ઉપાયો પ્રમાણસર છે? આદેશ: SIR પ્રમાણસરતાના સિદ્ધાંતને પૂર્ણ કરે છે અને તે મનસ્વી નથી. તે મતદાર યાદીની ચોકસાઈ પુનઃસ્થાપિત કરવાના બંધારણીય ઉદ્દેશ્ય પર આધારિત હતો. ECI દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા ઉપાયોને કોઈપણ રીતે 'અપ્રમાણસર' (disproportionate) ગણી શકાય નહીં. પ્રશ્ન-3: શું SIR 'જન પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ' અને સંબંધિત નિયમોથી વિપરીત છે? આદેશ: કારણ કે SIR કાયદેસર રીતે માન્ય અને યોગ્ય છે તેથી તે 'જન પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ' (RP Act) નું ઉલ્લંઘન કરતું નથી. આ કાયદો નક્કી કરે છે કે ચૂંટણીઓ કેવી રીતે થશે, કોણ મત આપી શકે છે, કોણ ચૂંટણી લડી શકે છે અને મતદાર યાદી કેવી રીતે બનશે. પ્રશ્ન-4: શું ECI પાસે માહિતી અથવા દસ્તાવેજો માંગવાનો અધિકાર છે આદેશ: 11 દસ્તાવેજો પર વિચાર કર્યા પછી અને અમારા આદેશ દ્વારા આધાર કાર્ડનો સમાવેશ કર્યા પછી અમે આ દલીલ સ્વીકારી શકતા નથી કે ECI દ્વારા અપેક્ષિત દસ્તાવેજોનો સમૂહ મનસ્વી છે. એ પણ વ્યવહારુ નથી કે દસ્તાવેજોનું સત્યાપન કોઈપણ દિશા-નિર્દેશ વિના કરવામાં આવે. પ્રશ્ન-5: SIR હેઠળ જે લોકોના નામ કાપી નાખવામાં આવ્યા છે, તેમનું શું થશે? આદેશ: જે લોકોના નામ હટાવી દેવામાં આવ્યા છે, ECI એ 4 અઠવાડિયાની અંદર નાગરિકતા સંબંધિત સક્ષમ અધિકારીને તેમનો કેસ મોકલવો પડશે. તે અધિકારીએ વિધાનસભા ચૂંટણીઓ અથવા સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી પહેલા તેમને નોટિસ આપવી પડશે, તેમને પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક આપવી પડશે અને તેમના દાવાઓ પર નિર્ણય કરવો પડશે. અત્યાર સુધીમાં 10 રાજ્યો અને 3 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SIR દેશના 10 રાજ્યો અને 3 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SIR થઈ ચૂક્યું છે. તેમાં અત્યાર સુધીમાં કુલ 7.41 મતદારોના નામ કપાઈ ચૂક્યા છે. દિલ્હીમાં 30 જૂનથી SIR પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જશે. SIR ના પહેલા તબક્કામાં બિહારનો સમાવેશ થતો હતો. બીજા તબક્કામાં 9 રાજ્યો અને 3 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો સમાવેશ થતો હતો. તેમાં મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ, ગુજરાત, યુપી, પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, કેરળ, ગોવા, પુડુચેરી, લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન-નિકોબાર હતા. SIR ના ત્રીજા તબક્કામાં 16 રાજ્યો અને 3 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો આવરી લેવામાં આવશે. આખી પ્રક્રિયા 30 મે થી 23 ડિસેમ્બર સુધી ચાલશે. વિપક્ષી નેતાઓની અરજીઓ અરજદારોમાં એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ, PUCL જેવી સંસ્થાઓ ઉપરાંત વિરોધ પક્ષોના નેતાઓ મનોજ ઝા, યોગેન્દ્ર યાદવ, મહુઆ મોઇત્રા, કે સી વેણુગોપાલ, પપ્પુ યાદવ, આરજેડી સાંસદ સુધાકર સિંહનો સમાવેશ થાય છે. અરજદારોએ અગાઉ બિહારમાં SIRની કાયદેસરતાને પડકારી હતી. કોર્ટે ત્યારે SIR પર રોક લગાવી ન હતી, પરંતુ કહ્યું હતું કે તે આગળ જતાં નક્કી કરશે કે ચૂંટણી પંચને SIR કરાવવાનો અધિકાર છે કે નહીં. આજે આ જ પાસા પર નિર્ણય આવવાનો છે. કોર્ટે નિર્ણય સુરક્ષિત રાખ્યા પછી બિહાર, કેરળ, તમિલનાડુ, પુડુચેરી અને પશ્ચિમ બંગાળમાં આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત, રાજસ્થાન સહિત ઘણા રાજ્યોમાં તે હજુ ચાલુ છે. અરજદારોનો પક્ષ અરજદારો વતી હાજર રહેલા વકીલોએ દલીલ કરી હતી કે આ પ્રક્રિયા જે સમયે, રીતે અને મોટા પાયે ઘણા રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પહેલાં કરવામાં આવી હતી, તેનાથી મોટી સંખ્યામાં લોકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થઈ ગયા. SIR ના નામે, કોઈપણ કાનૂની અધિકાર વિના, ચૂંટણી પંચે નાગરિકતા તપાસ કરતી સંસ્થા તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. અરજદારોનું કહેવું હતું કે SIR દ્વારા ચૂંટણી પંચે પહેલાથી નોંધાયેલા મતદારો પર એ જવાબદારી નાખી દીધી કે તેઓ પોતાને દેશના નાગરિક સાબિત કરે. નાગરિકતા નક્કી કરવાનો અધિકાર સરકાર પાસે છે, ચૂંટણી પંચ પાસે નહીં. ચૂંટણી પંચનો પક્ષ જોકે, ચૂંટણી પંચે SIR નો બચાવ કરતા કહ્યું હતું કે ચૂંટણીની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા સુનિશ્ચિત કરવી એ તેની બંધારણીય જવાબદારી છે. મતદાર યાદીના સુધારા માટે SIR જરૂરી છે જેથી ફક્ત તે જ લોકો મતદાન કરી શકે જેઓ દેશના નાગરિક છે. પંચ વતી હાજર રહેલા વકીલોએ દલીલ કરી હતી કે પંચ ફક્ત ચૂંટણીના હેતુઓ માટે નાગરિકતાનું સત્યાપન કરી રહ્યું હતું. આ કવાયતનો હેતુ કાયદેસર રીતે કોઈની નાગરિકતા નક્કી કરવાનો નથી. સુનાવણી દરમિયાન SC એ ટિપ્પણી કરી પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપતા સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે કાનૂની પ્રશ્નનો નિર્ણય થશે કે શું ચૂંટણી પંચને આ પ્રકારનો અભ્યાસ કરાવવાનો અધિકાર છે. આ મામલે ચુકાદો આ વર્ષે 29 જાન્યુઆરીએ સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યો હતો. બિહારમાં 1 ઓક્ટોબર 2025એ ફાઇનલ લિસ્ટ જાહેર થયું હતું ચૂંટણી પંચે 30 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ ફાઇનલ મતદાર યાદી જાહેર કરી હતી. બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશ પર હટાવવામાં આવેલા મતદારોની યાદી અને કારણો પણ સાર્વજનિક કરવામાં આવ્યા હતા. ચૂંટણી પંચે બિહારમાં સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની ફાઇનલ લિસ્ટ 1 ઓક્ટોબર 2025 ના રોજ જાહેર કરી હતી. આ પછી બિહારમાં મતદારોની સંખ્યા 6% ઘટીને 7.42 કરોડ થઈ ગઈ. ફાઇનલ લિસ્ટમાંથી 69.29 લાખ નામ કાપવામાં આવ્યા. 21.53 લાખ નવા નામો ઉમેરવામાં આવ્યા. SIR પહેલા જૂન 2025 માં બિહારમાં કુલ 7.89 કરોડ મતદારો હતા. પ્રથમ ડ્રાફ્ટ લિસ્ટ જાહેર થયા પછી આ આંકડો 7.24 કરોડ થઈ ગયો. આમાં 65.63 લાખ લોકોના નામ કાપવામાં આવ્યા હતા. પ્રથમ ડ્રાફ્ટ લિસ્ટમાંથી જે 65 લાખ નામ કાપવામાં આવ્યા હતા, તેમાં 17 લાખ નામોને લિસ્ટમાં ઉમેરવામાં આવ્યા. નવી યાદીમાં 22.34 લાખ લોકો મૃત્યુ પામેલા મળ્યા. 6.85 લાખ લોકોના 2 જગ્યાએ નામ મળ્યા. 36.44 લાખ લોકો બીજી જગ્યાએ સ્થળાંતર કરી ચૂક્યા છે. ફાઇનલ યાદીમાં પટનામાં 1.63 લાખ મતદારો વધ્યા ફાઇનલ SIR યાદીમાં પટના જિલ્લામાં 1 લાખ 63 હજાર 600 મતદારો વધ્યા. પટનામાં પહેલા 46 લાખ 51 હજાર 694 મતદારો હતા. ફાઇનલ રોલમાં 48 લાખ 15 હજાર 694 મતદારોના નામ છે. જ્યારે, સારણમાં 2 લાખ 24 હજાર 768 મતદારોના નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા. પહેલા અહીં 31 લાખ 27 હજાર 451 મતદારો હતા, જે હવે ઘટીને 29 લાખ 02 હજાર 683 થઈ ગયા છે. 24 જૂન 2025 થી શરૂ થયેલી SIR પ્રક્રિયા બિહારમાં 2003 પછી પહેલીવાર SIR પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી. તે 24 જૂન 2025 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નકલી જેવા વિદેશી નાગરિકો, પુનરાવર્તિત અને સ્થળાંતરિત મતદારોને યાદીમાંથી દૂર કરવા અને નવા લાયક મતદારોને ઉમેરવાનો હતો. આ અંતર્ગત 7.24 કરોડ મતદારો પાસેથી ફોર્મ લેવામાં આવ્યા. SIR નો પ્રથમ તબક્કો 25 જુલાઈ 2025 સુધીમાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો, જેમાં 99.8% કવરેજ હાંસલ કરવામાં આવ્યું. આંકડા મુજબ, 22 લાખ મતદારો મૃત્યુ પામ્યા છે. 36 લાખ મતદારો તેમના ઘરો પર મળ્યા નથી. 7 લાખ લોકો કોઈ નવી જગ્યાએ કાયમી નિવાસી બની ચૂક્યા છે. SC એ આધારને 12મો દસ્તાવેજ માનવા માટે આદેશ આપ્યા બિહારના SIR માં શરૂઆતમાં 11 દસ્તાવેજો માન્ય કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ 8 સપ્ટેમ્બરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશ બાદ આધાર નંબરને 12મો દસ્તાવેજ માનવામાં આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે, ‘આધાર ઓળખનું પ્રમાણપત્ર છે, નાગરિકતાનું નહીં. કોર્ટે ચૂંટણી પંચને આદેશ આપ્યો હતો કે મતદારની ઓળખ માટે આધારને 12મા દસ્તાવેજ તરીકે માનવામાં આવે.’ વિપક્ષ શા માટે વિરોધ કરી રહ્યો છે વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયાથી લોકોને મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખવાનું ષડયંત્ર થઈ રહ્યું છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે 2003 થી આજ સુધી લગભગ 22 વર્ષમાં બિહારમાં ઓછામાં ઓછી 5 ચૂંટણીઓ થઈ ચૂકી છે, તો શું તે બધી ચૂંટણીઓ ખોટી હતી? જો ચૂંટણી પંચને SIR કરવું હતું તો તેની જાહેરાત જૂનના અંતમાં શા માટે કરવામાં આવી? આનો નિર્ણય કેવી રીતે અને શા માટે લેવામાં આવ્યો? જો એમ માની પણ લેવામાં આવે કે SIR ની જરૂર છે તો તેને બિહાર ચૂંટણી પછી આરામથી કરી શકાયું હોત. આટલી ઉતાવળમાં તેને કરવાનો નિર્ણય શા માટે લેવામાં આવ્યો?