'તહેવારો આવતાં જ ડર-બેચેની વધવા લાગે છે':'બાળપણનો ટ્રોમા ટ્રિગર થઈ જાય છે', 'ઘરે જવાનું મન થતું નથી, ખુશીઓની શોધ કેવી રીતે કરું?'

સવાલ– હું 28 વર્ષનો છું અને રાંચીમાં નોકરી કરું છું. બાળપણમાં મારા પિતા દારૂ પીને ઘરમાં ઝઘડો કરતા હતા. તહેવારોના સમયે આ બધું વધુ વધી જતું હતું. ક્યારેક માતા રડતી, તો ક્યારેક સંબંધીઓની સામે પરિવારનું અપમાન થતું. હવે હું આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર છું અને ઘરથી દૂર રહું છું. તેમ છતાં દશેરા કે દિવાળી આવતાં જ મારી ઊંઘ ખરાબ થવા લાગે છે. ઓફિસમાં રજા મંજૂર થયા પછી પણ ઘરે જવાનું મન થતું નથી. ઘરે જવાની કલ્પના થતાં જ જૂની ઘટનાઓ યાદ આવવા લાગે છે. શું બાળપણના ખરાબ અનુભવો ઘણા વર્ષો પછી પણ તહેવારો દરમિયાન બેચેની પેદા કરી શકે છે? હું આ સ્થિતિને કેવી રીતે સંભાળું? નિષ્ણાત– ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. સવાલ પૂછવા બદલ આભાર. એ વાત સાચી છે કે બાળપણના ખરાબ અનુભવોની અસર ઘણા વર્ષો પછી પણ જોવા મળી શકે છે. તમારા કિસ્સામાં એ સમજવું જરૂરી છે કે તહેવારો નજીક આવતાં તમારી બેચેની શા માટે વધવા લાગે છે. તમે બાળપણમાં ઘરની અંદર ઝઘડા, માતાને રડતાં અને સગાં-સંબંધીઓની સામે અપમાન જેવી પરિસ્થિતિઓ જોઈ છે. આવા અનુભવો બાળકના મનમાં ભય, અસુરક્ષા અને લાચારીની ભાવના પેદા કરી શકે છે. બાળપણમાં તહેવારો તમારા માટે ખુશીને બદલે તણાવ અને અનિશ્ચિતતાનો સમય રહ્યા હશે. હવે જ્યારે દશેરા કે દિવાળી આવે છે, ત્યારે ઘરે જવાની તૈયારી, રજાઓ અથવા જૂની યાદો અજાણતાં એ જ ભયને ફરી જાગૃત કરી શકે છે. ભલે આજે તમે આત્મનિર્ભર છો અને તમારા જીવનના નિર્ણયો જાતે લઈ શકો છો, પરંતુ જૂની ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલી લાગણીઓ હજુ પણ ઊભરી શકે છે. શું આ PTSD છે? તમને ઘણી વાર એવું લાગી શકે છે કે કંઈક ખરાબ થવાનું છે, જ્યારે વર્તમાન પરિસ્થિતિઓ બાળપણની પરિસ્થિતિઓથી તદ્દન અલગ છે. આ તમારા જૂના અનુભવોની અસર હોઈ શકે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તમે નબળા છો અથવા આટલાં વર્ષો પછી પણ ભૂતકાળમાંથી બહાર આવી શક્યા નથી. તમારા લક્ષણોને જોતા પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર (PTSD) અથવા ટ્રોમા સાથે જોડાયેલી કોઈ બીજી સમસ્યાની શક્યતા ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે. પરંતુ અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે માત્ર આ લક્ષણોના આધારે PTSDનું નિદાન કરી શકાય નહીં. તેના માટે એ સમજવું જરૂરી છે કે જૂની ઘટનાઓ તમને કઈ રીતે અસર કરી રહી છે અને તમારી ઊંઘ, કામકાજ તથા રોજિંદા જીવન પર તેની કેટલી અસર પડી રહી છે. PTSD સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ પોતાને પૂછો આ 8 સવાલો તમે જે માનસિક સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છો, તે PTSD છે કે નહીં, તે સમજવા માટે તમે સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ કરી શકો છો. છેલ્લા એક મહિનાના તમારા અનુભવો પર વિચાર કરો અને નીચે આપેલા સવાલોના જવાબ હા અથવા ના માં આપો. ખાસ કરીને તહેવારોની આસપાસ તમારી લાગણીઓ, ઊંઘ અને વર્તનમાં કેવા ફેરફારો થાય છે, તે જાણવાનો પ્રયાસ કરો. PTSD સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટના સવાલો 1. શું બાળપણની ખરાબ ઘટનાઓ તમને વારંવાર યાદ આવે છે, જ્યારે તમે તેમને યાદ કરવા માંગતા નથી? શું તેનાથી સંબંધિત ખરાબ સપનાં આવે છે? 2. શું તમે એવી વાતો, લોકો અથવા સ્થળોથી દૂર રહેવા લાગો છો, જે તમને જૂના અનુભવો યાદ અપાવે છે? 3. શું ઘરે જવા અથવા તહેવાર ઉજવવા વિશે વિચારતાં જ ગભરાટ થાય છે, હૃદયના ધબકારા વધી જાય છે અથવા શરીરમાં તણાવ અનુભવાય છે? 4. શું તમે હંમેશાં સાવચેત રહો છો, જાણે ગમે ત્યારે કંઈક ખરાબ બની શકે? 5. શું તમારી ઊંઘ ખરાબ રહે છે અથવા અચાનક કોઈ અવાજ સાંભળીને તમે ખૂબ જ ચોંકી જાઓ છો? 6. શું પરિવાર અથવા પોતાના ભૂતકાળ વિશે વિચારીને ગુસ્સો, શરમ અથવા પોતાને દોષ આપવાની ભાવના થાય છે? 7. શું તહેવારો નજીક આવતાં જ તમારું મન ઉદાસ અથવા બેચેન રહેવા લાગે છે? 8. શું આ પરેશાનીઓને કારણે તમે ઘરે જવાનું ટાળો છો, રજાઓના કાર્યક્રમોમાં ફેરફાર કરો છો અથવા લોકો સાથે મળવાનું-હળવું કરવાનું ઓછું કરી દો છો? આ સવાલોના જવાબોને કેવી રીતે સમજવા? પહેલા 5 સવાલોના જવાબો PTSDના સંભવિત લક્ષણોને સમજવામાં મદદ કરે છે. PC-PTSD-5 એક માન્ય સ્ક્રીનિંગ ટેસ્ટ છે. તેનો ઉપયોગ એ જાણવા માટે કરવામાં આવે છે કે કોઈ વ્યક્તિમાં PTSDની આશંકા છે કે નહીં. આ સ્ક્રીનિંગ ટેસ્ટ બીમારીની પુષ્ટિ કરતો નથી. જો તમારા જવાબો પરથી PTSDની આશંકા જણાય, તો સાઈકોલોજીસ્ટ તમારી સાથે વિગતવાર વાત કરીને સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે. અહીં ત્રણ પ્રકારનાં લક્ષણો પર ખાસ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે– ઇન્ટ્રૂઝન (Intrusion): જૂની પીડાદાયક ઘટનાઓની યાદો વારંવાર આવવી, ખરાબ સપનાં આવવાં અથવા એવું લાગવું કે જાણે તે ઘટના ફરીથી બની રહી હોય. અવૉઇડન્સ (Avoidance): એવા લોકો, સ્થળો, વાતચીત અથવા પરિસ્થિતિઓથી દૂર રહેવું, જે જૂની ઘટનાઓની યાદ અપાવે. હાઇટેન્ડ થ્રેટ (Heightened threat): સતત જોખમ અનુભવવું, જરૂર કરતાં વધારે સતર્ક રહેવું અથવા નાનાં-નાનાં અવાજોથી પણ ચોંકી જવું. સેલ્ફ-હેલ્પનાં સાધનો કૉગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપીથી મદદ તમારા માટે કૉગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (CBT) મદદરૂપ થઈ શકે છે. આ એક પ્રકારનું મનોવૈજ્ઞાનિક સાધન છે, જેમાં તમે તમારા વિચારો, લાગણીઓ અને વર્તન વચ્ચેના સંબંધને સમજવાનું શીખો છો. આનો અર્થ એ નથી કે તમારે જૂની ઘટનાઓ ભૂલી જવી જોઈએ અથવા તમારા ડરને જબરદસ્તી દબાવી દેવો જોઈએ. તેના બદલે, તમે ધીમે-ધીમે એ સમજવાનું શીખી શકો છો કે ભૂતકાળમાં જે થયું હતું અને આજે તમારી સામે જે પરિસ્થિતિઓ છે, તેમાં શું તફાવત છે. તેના માટે તમે આ પગલાં લઈ શકો છો– 1. તમારા ડરને સમજો તહેવારો વિશે વિચારીને બેચેની થતી હોય ત્યારે આ બાબતો પર ધ્યાન આપો: શું થયું: દિવાળીની રજા મંજૂર થઈ અને ઘરે જવાનો વિચાર આવ્યો. મનમાં કયો વિચાર આવ્યો: ઘરે જઈશ તો ફરી એ જ ઝઘડા થશે. કેવું લાગ્યું: ડર, ગભરાટ અથવા તણાવ અનુભવાયો. તમે શું કર્યું: ટિકિટ કરાવવાથી અથવા ઘરે જવાની યોજના બનાવવાથી બચવા લાગ્યા. હવે તમારી જાતને બે પ્રશ્નો પૂછો: 2. ભૂતકાળ અને વર્તમાન વચ્ચેનો તફાવત સમજતા શીખો જ્યારે ઘરે જવાનું વિચારીને ડર લાગે, ત્યારે તમારી જાતને આ વાતો યાદ અપાવો: ત્યારે અને હવે વચ્ચે તફાવત છે: બાળપણમાં તમે પરિસ્થિતિઓ બદલી શકતા ન હતા, પરંતુ આજે તમે પોતાના નિર્ણયો જાતે લઈ શકો છો. તમારી પાસે વિકલ્પો છે: જરૂર પડે ત્યારે ઘરેથી પાછા આવી શકો છો અથવા ક્યાંક બીજે રોકાઈ શકો છો. મદદ લઈ શકો છો: કોઈ વિશ્વાસુ મિત્ર અથવા સંબંધીને તમારી મુશ્કેલી વિશે જણાવી શકો છો. તમારી અનુકૂળતાને પ્રાથમિકતા આપો: ઘરે જવું, ત્યાં રોકાવાનો સમયગાળો અને પાછા આવવાનો નિર્ણય તમારી જરૂરિયાત મુજબ લો. તમારી જાતને કહો: “બાળપણમાં મારી પાસે વિકલ્પો ઓછા હતા, પરંતુ આજે હું મારી સુરક્ષા અને અનુકૂળતા અનુસાર નિર્ણયો લઈ શકું છું.” 3. ડરનો સામનો કરવા માટે નાના પગલાં લો જો તહેવારો સાથે જોડાયેલી બાબતો તમને પરેશાન કરતી હોય, તો એકસાથે બધાનો સામનો કરવાને બદલે ધીમે-ધીમે શરૂઆત કરો. પહેલું પગલું: ઘરે તમારી પસંદગી મુજબ તહેવારની સજાવટ કરો અથવા કોઈ મનપસંદ વાનગી બનાવો. બીજું પગલું: પરિવાર સાથે ફોન પર વાત કરો અને તમને કેવું લાગે છે તે ધ્યાનમાં લો. ત્રીજું પગલું: જો તમને અનુકૂળ લાગે, તો પરિવારને થોડા કલાકો માટે મળવા જવાનો વિચાર કરો. દરેક પગલે પોતાને સમય આપો: તમારી લાગણીઓ પર ધ્યાન આપો. બેચેની વધે, તો થોડું થોભો અને જરૂરિયાત મુજબ આગળ વધો. 4. તહેવારો સાથે જોડાયેલી નવી યાદો બનાવો શક્ય છે કે બાળપણમાં તહેવારોનો સમય તમારા માટે તણાવભર્યો રહ્યો હોય. પરંતુ હવે તમે તમારી પસંદગી મુજબ તેને ઉજવવાની રીતો પસંદ કરી શકો છો, જેમ કે– 5. ઊંઘ અને દિનચર્યાનું ધ્યાન રાખો તમે જણાવ્યું કે તહેવારો નજીક આવતાં જ તમારી ઊંઘ બગડવા લાગે છે. આ બદલાવ પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. તેથી– શું તહેવાર ઉજવવા માટે ઘરે જવું જરૂરી છે? ના. તમારે દરેક સંજોગોમાં ઘરે જઈને દિવાળી ઉજવવાની જરૂર નથી. મુખ્ય વાત એ છે કે તમે નિર્ણય ડર કે અપરાધભાવથી નહીં, પરંતુ તમારી ઇચ્છા, પસંદગી અને વર્તમાન પરિસ્થિતિ અનુસાર લો. સેલ્ફ હેલ્પની ગ્રાઉન્ડિંગ ટેકનિક જ્યારે પણ કોઈ બાબતને લઈને ખૂબ જ ગભરાટ થાય ત્યારે ગ્રાઉન્ડિંગ ટેકનિક અપનાવો. તે બેચેનીના સમયે તમારી આસપાસની વસ્તુઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. પ્રક્રિયા નીચેના ગ્રાફિકમાં જુઓ– પ્રોફેશનલ મદદ ક્યારે જરૂરી? જો જૂની ઘટનાઓની યાદો વારંવાર પરેશાન કરી રહી હોય, ખરાબ સપનાં આવતાં હોય, ઘરે જવાના વિચારથી ગભરામણ થતી હોય અથવા ઊંઘ અને મનોદશા સતત ખરાબ રહેતી હોય, તો નિષ્ણાતની સલાહ લો. અંતિમ વાત અંતમાં, હું તમને એટલું જ કહેવા માગું છું કે બાળપણના અનુભવોની અસર લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તમારે હંમેશાં એ જ ડર સાથે જીવવું પડશે. યોગ્ય સારવાર અને સહયોગથી તમે તમારી લાગણીઓને વધુ સારી રીતે સમજી શકો છો અને વધુ સારું અનુભવી શકો છો. અમારો હેતુ ભૂતકાળને ભૂંસી નાખવાનો નથી, પરંતુ એ શીખવાનો છે કે આજના જીવનને તેની અસરથી કેવી રીતે મુક્ત રાખી શકાય અને કેવી રીતે વધુ સારું જીવન જીવી શકાય. …………………. ગ્રાફિક- મહેન્દ્ર વર્મા