હંમેશા લાગે છે, કંઈક ખરાબ થશે!:ફોન ન ઉપડે તો લાગે છે કે અકસ્માત થયો હશે; ચિંતા છે કે એન્ઝાઇટી ડિસઓર્ડર, કેવી રીતે ઓળખવું?

પ્રશ્ન– મારી ઉંમર 47 વર્ષ છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી કોઈ પણ કામમાં મન લાગતું નથી. નાની-નાની વાત પર ખૂબ ચિંતા થવા લાગી છે. પરિવારનો કોઈ સભ્ય ફોન ન ઉપાડે તો લાગે છે કે ક્યાંક કોઈ અકસ્માત ન થઈ ગયો હોય. ઓફિસમાં હંમેશા ડર રહે છે કે મારાથી કોઈ મોટી ભૂલ થઈ જશે. ઘણી વાર કોઈ કારણ વગર હૃદય ઝડપથી ધબકવા લાગે છે અને બેચેની થવા લાગે છે. હવે વસ્તુઓ પણ ભૂલવા લાગી છું. શું આ સામાન્ય ચિંતા છે કે એન્ઝાઈટીનો સંકેત? શું મારે દવા લેવી જોઈએ? નિષ્ણાત– ડો. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. તમારા જણાવેલ લક્ષણો માત્ર સામાન્ય ચિંતા જેવા લાગતા નથી. ઘણા મહિનાઓથી કોઈ કામમાં મન ન લાગવું, હર સમયે ચિંતા કરવી, કારણ વગર સૌથી ખરાબ વિચારી લેવું, યાદશક્તિ અને ફોકસ નબળું પડવું, હૃદયના ધબકારા તેજ થવા અને બેચેની અનુભવવી. આ બધું એ વાત તરફ ઈશારો કરી રહ્યું છે કે તમને એન્ઝાઈટીની સાથે ડિપ્રેશન પણ હોઈ શકે છે. હું આવું ફક્ત એટલી જ માહિતીના આધારે કહી રહ્યો છું, જેટલી તમે સવાલમાં આપી છે. જેમ કે તમારા સવાલ પરથી સ્પષ્ટ છે કે આવું અનુભવવા પાછળ કોઈ તાત્કાલિક ખરાબ ઘટના કે અનુભવ જવાબદાર નથી. ફક્ત લક્ષણોથી નિદાન નહીં જોકે, ફક્ત આ લક્ષણોના આધારે જ બીમારી નક્કી કરી શકાતી નથી. ખાતરી કરવા અને પછી સાચી સારવાર માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે પરેશાની ક્યારથી છે, કેટલી ગંભીર છે અને તેની તમારી રોજિંદા જીવન પર કેટલી અસર પડી રહી છે. સાચા નિદાન માટે ડોક્ટર આ બધી વસ્તુઓ જુએ છે અને તેનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેમ કે– જરૂર પડ્યે કેટલાક મેડિકલ ટેસ્ટ પણ કરાવી શકાય છે. સામાન્ય ચિંતા કે એન્ઝાઇટી ડિસઓર્ડર? દરેક ચિંતા બીમારી નથી હોતી. તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓમાં ચિંતા થવી સામાન્ય છે. પરંતુ જ્યારે ચિંતા વગર કારણે થવા લાગે, લાંબા સમય સુધી રહે અને રોજિંદા જીવન પર અસર કરવા લાગે, તો તે એન્ઝાઈટી ડિસઓર્ડરનો સંકેત હોઈ શકે છે. તેથી બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ડિપ્રેશન માત્ર ઉદાસી નથી ઘણીવાર લોકો વિચારે છે કે ડિપ્રેશનનો અર્થ હંમેશા રડવું કે ઉદાસ રહેવું છે. એવું જરૂરી નથી. ઘણા લોકો બહારથી બિલકુલ સામાન્ય દેખાય છે, પરંતુ અંદરથી સતત સંઘર્ષ કરી રહ્યા હોય છે. ડિપ્રેશનમાં વ્યક્તિને પહેલા ગમતા કામ પણ સારા નથી લાગતા. કોઈ કામ શરૂ કરવાનું મન થતું નથી. નાની જવાબદારી પણ ભારે લાગવા માંડે છે. આની સાથે બીજા ઘણા લક્ષણો પણ હોઈ શકે છે, જેમ કે– જો આમાંથી બે કે તેથી વધુ લક્ષણો બે અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી રહે અને નોકરી, પરિવાર કે રોજિંદા જીવનને અસર થવા માંડે તો કોઈ મનોચિકિત્સક કે ક્લિનિકલ સાઈકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ. ડિપ્રેશનના તમામ પ્રારંભિક સંકેતો નીચેના ગ્રાફિકમાં જુઓ– શું ચિંતામાં યાદશક્તિ નબળી પડી શકે છે? હા. ઘણા લોકો વિચારે છે કે તેમને ભૂલી જવાનો રોગ થઈ ગયો છે, પરંતુ ઘણી વાર તેનું કારણ ચિંતા કે ડિપ્રેશન પણ હોઈ શકે છે. જ્યારે મગજ હંમેશા ચિંતા અને નકારાત્મક વિચારોમાં વ્યસ્ત રહે છે ત્યારે નવી માહિતી પર પૂરતું ધ્યાન આપી શકતું નથી. તેથી વસ્તુઓ યાદ રહેતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, તમે આ બધી વાતો ભૂલી શકો છો– તેથી, જો આવું વારંવાર થાય, તો તરત જ તેને યાદશક્તિ સંબંધિત કોઈ બીમારી માની લેવું યોગ્ય નથી. પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે ભૂલી જવાનું કારણ ક્યાંક માનસિક તણાવ તો નથી ને. આ ઉપરાંત, જો ભ્રમ થવો, રસ્તો અને સરનામું ભૂલી જવું જેવી ઘટનાઓ બને અથવા રોજિંદા કામ કરવા મુશ્કેલ બનવા લાગે તો ડૉક્ટર પાસે તપાસ ચોક્કસ કરાવવી જોઈએ. સામાન્ય ચિંતા ક્યારે બીમારી બની જાય છે? માની લો કે, ઘરનો કોઈ સભ્ય ફોન નથી ઉપાડતો. મોટાભાગના લોકો વિચારશે કે કદાચ તે વ્યસ્ત હશે અથવા તેનો ફોન સાયલન્ટ હશે. પરંતુ એન્ઝાયટીમાં મગજ સીધું સૌથી ખરાબ પરિણામ પર પહોંચી જાય છે. જેમ કે ક્યાંક અકસ્માત તો નથી થઈ ગયો? ક્યાંક કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના તો નથી બની ગઈ? આને ‘કેટેસ્ટ્રોફિક થિંકિંગ’ કહેવાય છે એટલે કે પુરાવા વિના સૌથી ખરાબ સંભાવનાને સાચી માની લેવી. આવું ક્યારેક-ક્યારેક થવું સામાન્ય છે. પરંતુ જો આ લગભગ દરરોજ થવા લાગે તો તે એન્ઝાઈટી ડિસઓર્ડરનો સંકેત હોઈ શકે છે. પેનિક એટેક જેવું અનુભવાય તો શું કરવું? એન્ઝાઈટીમાં ઘણીવાર શરીર પણ ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપે છે. અચાનક હૃદય ઝડપથી ધબકવા લાગે છે. પસીનો આવવા લાગે છે. હાથ-પગ ધ્રૂજે છે. શ્વાસ ઝડપથી ચાલવા લાગે છે. એવું અનુભવાય છે કે કંઈક ખૂબ ખરાબ થવાનું છે. આને પેનિક એટેક કહી શકાય છે. જોકે, દર વખતે ધબકારા ઝડપી થવા એન્ઝાઈટીને કારણે જ હોય, તે જરૂરી નથી. આની પાછળ થાઇરોઇડ, એનિમિયા, મેનોપોઝ, હૃદય સંબંધિત કોઈ ગડબડ, વધુ કેફીનનું સેવન અથવા કેટલીક દવાઓ પણ કારણભૂત હોઈ શકે છે. તેથી જો આવા લક્ષણો વારંવાર દેખાય તો પહેલા ફિઝિશિયન પાસે તપાસ કરાવો. જરૂર પડ્યે ડોક્ટર ECG, બ્લડ પ્રેશર અને કેટલાક બ્લડ ટેસ્ટ કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે. એન્ઝાઈટી: એક સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ અહીં હું તમને એક સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. નીચે ગ્રાફિક્સમાં 2 ભાગમાં કુલ 30 પ્રશ્નો છે. તમારે આ પ્રશ્નોને 0 થી 2 ના સ્કેલ પર રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા પ્રશ્ન માટે જો તમારો જવાબ 'ના' હોય તો 0 નંબર આપો અને જો તમારો જવાબ 'વારંવાર' હોય તો 2 નંબર આપો. પહેલા ભાગના કેટલાક પ્રશ્નોની આગળ સ્ટાર (*) લગાવેલો છે. આ પ્રશ્નોને ઊંધા સ્કોર કરવાના છે. જેમ કે, ત્રીજા પ્રશ્નમાં જો આનંદ આવ્યો હોય તો 0 અને ન આવ્યો હોય તો 2 અંક આપવાના છે. સ્કોર ઇન્ટરપ્રિટેશન: તેને કેવી રીતે સમજવું આ સ્કોર કોઈ પણ પ્રકારનો ડાયગ્નોસિસ નથી. તેનો ઉપયોગ ફક્ત એ ઓળખવા માટે કરવાનો છે કે કયા લક્ષણો વારંવાર દેખાઈ રહ્યા છે. બે અઠવાડિયા સુધી સતત પ્રશ્નોને સ્કોર કરો, તેની સરખામણી કરો. જો કોઈ પુનરાવર્તિત પેટર્ન દેખાય, બે થી ચાર અઠવાડિયામાં લક્ષણો ઓછા ન થાય અથવા વધતા જાય તો તમારું પ્રોફેશનલ એસેસમેન્ટ કરાવો. ચાર અઠવાડિયાનો CBT આધારિત સેલ્ફ હેલ્પ પ્લાન પ્રથમ અઠવાડિયું તમારી પેટર્નને ઓળખો રોજ ડાયરીમાં લખો- ઘટના → આપમેળે આવેલો વિચાર → ભાવના → શરીરની પ્રતિક્રિયા → તમે શું કર્યું. ઉદાહરણ: આ રેકોર્ડ દર્શાવશે કે બેચેની ફક્ત પરિસ્થિતિથી જ નહીં, પરંતુ તેના અર્થઘટનથી પણ વધે છે. બીજું અઠવાડિયું ડરામણા વિચારોની ઓળખ જ્યારે પણ મનમાં કોઈ પરેશાન કરનારો વિચાર આવે ત્યારે તમારી જાતને પૂછો: ત્રીજું અઠવાડિયું પ્રવૃત્તિ પહેલાં, પ્રેરણા પછી ડિપ્રેશન કહે છે, “મન થશે, ત્યારે કામ કરીશ.” CBT માં આ ક્રમને ઊલટો કરી દેવામાં આવે છે. હવે તમારે દરરોજ આ ચાર વસ્તુઓ કરવાની છે- ચોથું અઠવાડિયું ચિંતાનો સમય નક્કી કરવો રોજ એક નિશ્ચિત 20 મિનિટનો સમય ‘ચિંતા’ માટે નક્કી કરો. દિવસમાં જ્યારે પણ મનમાં ચિંતા આવે ત્યારે તેને લખીને કહો, “હું નક્કી કરેલા સમયે જ આ વિશે વિચારીશ. અત્યારે તું જા.” શું ચિંતાની દવા જાતે લેવી જોઈએ? બિલકુલ નહીં. ઘણા લોકો ગભરામણ થવા પર જાતે જ Alprazolam, Clonazepam કે Diazepam જેવી દવાઓ લેવાનું શરૂ કરી દે છે. આવું કરવું યોગ્ય નથી. આ દવાઓથી વધુ ઊંઘ આવી શકે છે. તેની આદત પણ પડી શકે છે. લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કરવાથી મેમરી પર અસર પડી શકે છે. તેથી, સાયકિયાટ્રિસ્ટની સલાહ વિના પોતાની મરજીથી કોઈ દવા ન લો. અંતિમ વાત માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ કોઈની નબળાઈ નથી હોતી. તેને છુપાવવા કે સહન કરવાને બદલે સમયસર ઓળખવું જરૂરી છે. જેટલી જલ્દી સાચી સલાહ અને સારવાર મળે છે, તેટલી જલ્દી ચિંતા ઓછી થાય છે. ઊંઘ, ધ્યાન, આત્મવિશ્વાસ અને જીવનમાં રસ પણ ધીમે ધીમે પાછા આવવા લાગે છે.