વંદે માતરમ ગીતને 'જન ગણ મન' જેવો દરજ્જો મળશે:કેબિનેટ બેઠકમાં નિર્ણય; અપમાન કરવા કે ગીતમાં ખલેલ કરવા પર સજા-દંડ; જન-ગણ-મન પહેલાં ગવાશે

કેન્દ્ર સરકારે વંદે માતરમને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ સમાન દરજ્જો આપવાનો નિર્ણય કર્યો છે. પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભાજપને મળેલી જીત બાદ PM નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી કેબિનેટની પ્રથમ બેઠકમાં આ નિર્ણય લેવાયો હતો. બેઠકમાં રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન નિવારણ અધિનિયમમાં સુધારાના પ્રસ્તાવને પણ મંજૂરી આપવામાં આવી છે. કેબિનેટના નિર્ણય અનુસાર, બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી રચિત વંદે માતરમ પર હવે તે જ નિયમો અને પ્રતિબંધો લાગુ પડશે, જે હાલમાં રાષ્ટ્રગાન પર લાગુ છે. એટલે કે, તેના અપમાન કે ગીતમાં અવરોધ ઊભો કરવાની સ્થિતિમાં સજા થશે. હાલમાં રાષ્ટ્રીય ધ્વજ, બંધારણ અને રાષ્ટ્રગાનના અપમાન પર જેલ, દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ છે, અને હવે વંદે માતરમ પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવશે. કાયદામાં ફેરફાર અને સજાની જોગવાઈ સરકાર વંદે માતરમના 150 વર્ષ પૂરા થવાના અવસરે આ બદલાવ કરી રહી છે. આ માટે કાયદાની કલમ 3 માં સુધારો કરવામાં આવશે. આ કલમ અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિ જાણી જોઈને રાષ્ટ્રગાન ગાવામાં અવરોધ ઉભો કરે અથવા તેને રોકે, તો તેને ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ અથવા દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે. ફરીથી ગુનો કરવા પર ઓછામાં ઓછી એક વર્ષની સજાની જોગવાઈ છે. સુધારા પછી આ જ નિયમો વંદે માતરમ પર પણ લાગુ પડશે. સરકારે ગાઈડલાઈન જાહેર કરી કેન્દ્ર સરકારે બુધવારે ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત વંદે માતરમ માટે સત્તાવાર પ્રોટોકોલ માટે ગાઈડલાઈન બહાર પાડી. ગાઈડલાઈન મુજબ, વંદે માતરમનું સંપૂર્ણ સત્તાવાર સંસ્કરણ, જેમાં 6 શ્લોક છે અને જેનો સમયગાળો લગભગ 3 મિનિટ અને 10 સેકન્ડ છે, તે મુખ્ય રાજકીય સમારોહ દરમિયાન રજૂ અથવા વગાડવામાં આવવું જોઈએ. આમાં રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ફરકાવવો, રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલોના સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં ઔપચારિક આગમન અને પ્રસ્થાન સમારોહ અને આવા સમારોહમાં તેમના નિર્ધારિત ભાષણો પહેલાં અને પછીના કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. પહેલા ‘રાષ્ટ્રગીત’ ગવાશે અને ત્યારબાદ ‘રાષ્ટ્રગાન’ જો કોઈ કાર્યક્રમમાં ‘વંદે માતરમ’ અને ‘રાષ્ટ્રગાન’ બંને ગાવાના હોય, તો પહેલા ‘વંદે માતરમ’ (રાષ્ટ્રીય ગીત) ગવાશે અને ત્યારબાદ ‘રાષ્ટ્રગાન’. દિશા-નિર્દેશોમાં આગળ એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે દર્શકો પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તેઓ સન્માનના પ્રતીક તરીકે બંને પ્રદર્શનો દરમિયાન સાવધાન મુદ્રામાં ઊભા રહે. વંદે માતરમ ગીતને પ્રોત્સાહન આપવા પણ આગ્રહ ગૃહ મંત્રાલયે શાળા-કોલેજ અને મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાકીય કાર્યક્રમો દરમિયાન વંદે માતરમ ગીતને પ્રોત્સાહન આપવા પણ આગ્રહ કર્યો છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓ અને સામાન્ય જનતા વચ્ચે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યે જાગૃતિ અને સન્માનને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે વંદે માતરમનું પ્રદર્શન કોઈ બેન્ડ દ્વારા કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે પહેલાં ઢોલની થાપ અથવા બ્યુગલના અવાજથી ઔપચારિક રીતે ગાયનની શરૂઆતનો સંકેત આપવો જોઈએ. સિનેમા હોલ અને ફિલ્મ સ્ક્રીનિંગ માટે છૂટ સાથે જ, મંત્રાલયે સિનેમા હોલ અને ફિલ્મ સ્ક્રીનિંગ માટે વિશિષ્ટ છૂટ પ્રદાન કરી છે. નિર્દેશ અનુસાર, ફિલ્મના સાઉન્ડટ્રેકના ભાગ રૂપે વંદે માતરમ વગાડવામાં આવે ત્યારે દર્શકોને ઊભા રહેવાની જરૂર રહેશે નહીં, કારણ કે મનોરંજન સ્થળોએ દર્શકોને ઊભા રહેવા માટે મજબૂર કરવાથી જોવાનો અનુભવ અવરોધાઈ શકે છે અને સંભવિતપણે દર્શકો વચ્ચે મૂંઝવણ પેદા થઈ શકે છે. ચૂંટણીમાં 'વંદે માતરમ્' બન્યો મોટો રાજકીય મુદ્દો બજેટ સત્રના સમાપન પર સંસદના બંને ગૃહોમાં વંદે માતરમના તમામ 6 અંતરા ગાવામાં આવ્યા. પશ્ચિમ બંગાળ ચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે વંદે માતરમને બંગાળી અસ્મિતા અને રાષ્ટ્રવાદના પ્રતીક તરીકે રજૂ કર્યું હતું. પાર્ટીએ તેના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવા પર રાજ્યભરમાં સામૂહિક ગાન અને પદયાત્રાઓનું આયોજન કર્યું. સાથે જ, બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીના વારસાને પણ ચૂંટણી અભિયાનમાં મુખ્યત્વે ઉઠાવવામાં આવ્યો. બંકિમચંદ્રએ 1875માં લખ્યું હતું, આનંદમઠમાં છપાયું હતું ભારતનું રાષ્ટ્રગીત વંદે માતરમને બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ 7 નવેમ્બર 1875ના રોજ અક્ષય નવમીના પવિત્ર પ્રસંગે લખ્યું હતું. આ 1882માં પહેલીવાર તેમની પત્રિકા બંગદર્શનમાં તેમની નવલકથા આનંદમઠના ભાગ રૂપે છપાયું હતું. 1896માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે મંચ પર વંદે માતરમ ગાયું. આ પહેલો પ્રસંગ હતો જ્યારે આ ગીત સાર્વજનિક રૂપે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગવાયું. સભામાં હાજર હજારો લોકોની આંખો ભીની થઈ ગઈ હતી. 'વંદે માતરમ' એક સંસ્કૃત વાક્ય છે, જેનો અર્થ છે - હે માતા, હું તમને પ્રણામ કરું છું. સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન 'વંદે માતરમ' ભારતને સંસ્થાનવાદી શાસનમાંથી મુક્ત કરાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહેલા સ્વતંત્રતા સેનાનીઓનો નારો બની ગયું હતું. કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રગીત 'વંદે માતરમ'ને લઈને નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. ગૃહ મંત્રાલયે આદેશમાં કહ્યું છે કે હવે સરકારી કાર્યક્રમો, શાળાઓ કે અન્ય ઔપચારિક આયોજનોમાં 'વંદે માતરમ' વગાડવામાં આવશે. આ દરમિયાન દરેક વ્યક્તિનું ઊભા રહેવું ફરજિયાત રહેશે. આ આદેશ 28 જાન્યુઆરીએ જાહેર થયો, પરંતુ મીડિયામાં તેની જાણકારી 11 ફેબ્રુઆરીએ આવી. ગણતંત્ર દિવસ પરેડમાં વંદે માતરમની ઝાંખી નીકળી હતી દિલ્હીમાં કર્તવ્ય પથ પર મુખ્ય પરેડમાં આ વર્ષે 77મા ગણતંત્ર દિવસ પર મુખ્ય પરેડની થીમ વંદે માતરમ રાખવામાં આવી હતી. પરેડમાં સંસ્કૃતિ મંત્રાલયે વંદે માતરમના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાની ઉજવણી કરતી ઝાંખી રજૂ કરી હતી. આ ઝાંખીને મંત્રાલયો અને વિભાગોની કેટેગરીમાં શ્રેષ્ઠ ઝાંખીનો એવોર્ડ મળ્યો. સંસ્કૃતિ મંત્રાલયની 'વંદે માતરમ: એક રાષ્ટ્રના આત્માનો પોકાર' થીમ પર આધારિત ઝાંખીમાં બંકિમચંદ્ર ચટર્જીના ગીતની રચના, એક પ્રખ્યાત મરાઠી ગાયક દ્વારા વસાહતી કાળનું રેકોર્ડિંગ અને Gen Zનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા એક જૂથ દ્વારા તેનું ગાયન દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. ઝાંખીના આગળના ભાગમાં વંદે માતરમની હસ્તપ્રત બનાવતા દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. તેના નીચલા ભાગમાં એક પેનલ પર ચેટર્જીની એક છબી દર્શાવવામાં આવી હતી. મધ્ય ભાગમાં પરંપરાગત વેશભૂષામાં કલાકારોનો એક સમૂહ હતો જેણે ભારતની લોક વિવિધતા દર્શાવી. શિયાળુ સત્ર દરમિયાન વિવાદ થયો હતો કેન્દ્ર સરકારે ગયા વર્ષે વંદે માતરમના 150 વર્ષ પૂરા થવા પર સંસદના શિયાળુ સત્ર દરમિયાન વિશેષ ચર્ચાનું આયોજન કર્યું હતું. લોકસભા અને રાજ્યસભામાં આ મુદ્દે ભારે હોબાળો થયો હતો. કોંગ્રેસે આરોપ લગાવ્યો કે સરકાર પશ્ચિમ બંગાળમાં યોજાનારી આગામી ચૂંટણીઓને લઈને રાષ્ટ્રગીતને મુદ્દો બનાવી રહી છે. જ્યારે ભાજપે કોંગ્રેસ પર તુષ્ટિકરણની રાજનીતિ હેઠળ વંદે માતરમના ભાગો કાપવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. ભાજપે 1937માં દેશના પ્રથમ PM જવાહરલાલ નેહરુનો એક પત્ર શેર કર્યો હતો, જે તેમણે સુભાષચંદ્ર બોઝને લખ્યો હતો. ભાજપે આરોપ લગાવ્યો હતો કે પત્રમાં નેહરુએ સંકેત આપ્યો હતો કે વંદે માતરમની કેટલીક પંક્તિઓ મુસ્લિમોને અસ્વસ્થ કરી શકે છે. સંસદમાં ચર્ચા દરમિયાન ભાજપના પૂર્વ અધ્યક્ષ જે.પી. નડ્ડાએ કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રગીતને પણ રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રધ્વજ સમાન દરજ્જો મળવો જોઈએ. 8 ડિસેમ્બર 2025: PM બોલ્યા- કોંગ્રેસે વંદે માતરમના ટુકડા કર્યા પીએમ મોદીએ લોકસભામાં વંદે માતરમ પર ચર્ચાની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે પોતાની એક કલાકની સ્પીચમાં કહ્યું હતું કે, 'કોંગ્રેસે મુસ્લિમ લીગ સામે ઘૂંટણીયે બેસી ગઈ હતી અને વંદે માતરમના ટુકડા કરી દીધા. નેહરુને લાગતું હતું કે તેનાથી મુસલમાનોને ઠેસ પહોંચી શકે છે.' પીએમએ કહ્યું, 'વંદે માતરમ સાથે વિશ્વાસઘાત કેમ થયો? તે કઈ શક્તિ હતી, જેની ઈચ્છા પૂજ્ય બાપુની ભાવનાઓ પર પણ ભારે પડી? પીએમ મોદીએ એક કલાકની સ્પીચમાં 121 વાર વંદે માતરમ કહ્યું હતું.' વંદે માતરમના ચાર છંદ શા માટે હટાવવામાં આવ્યા હતા? સવ્યસાચી ભટ્ટાચાર્યના પુસ્તક ‘વંદે માતરમ: ધ બાયોગ્રાફી ઓફ એ સોંગ’ મુજબ, 20 ઓક્ટોબર 1937ના રોજ સુભાષચંદ્ર બોઝને લખેલા પત્રમાં નેહરુએ લખ્યું હતું કે વંદે માતરમની પૃષ્ઠભૂમિ અને ભાષા મુસ્લિમોને અસ્વસ્થ કરે છે અને તેની ભાષા એટલી કઠિન છે કે ડિક્શનરી વગર સમજવું મુશ્કેલ છે. તે સમયે વંદે માતરમને લઈને દેશમાં સાંપ્રદાયિક તણાવ વધી રહ્યો હતો. જવાહરલાલ નેહરુને આ વિવાદ એક સંગઠિત ષડયંત્રનો ભાગ લાગતો હતો. આ જ મુદ્દે તેમણે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પાસેથી સલાહ લેવાની વાત પણ લખી હતી. 22 ઓક્ટોબર 1937ના રોજ કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીએ મૂળ ગીતની 6 પેરામાંથી ચાર પેરા હટાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ બેઠકમાં મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ, સરદાર પટેલ, સુભાષચંદ્ર બોઝ, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ, સરોજિની નાયડુ સહિત અનેક વરિષ્ઠ નેતાઓ સામેલ હતા.