'બોયફ્રેન્ડ સાથે બ્રેકઅપ, કોમન ફ્રેન્ડ્સે બોલવાનું બંધ કરી દીધું':'વાતચીત પણ નથી કરતાં, હું એકલી પડી ગઈ છું'; સાઇકિયાટ્રિસ્ટ પાસેથી જાણો આવી સ્થિતીમાં શું કરવું

પ્રશ્ન– મારી ઉંમર 32 વર્ષ છે અને હું વ્યવસાયે એન્જિનિયર છું. છ મહિના પહેલાં બોયફ્રેન્ડ સાથે બ્રેકઅપ થયું. બ્રેકઅપ પછી તેના બધા મિત્રોએ પણ મારી સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી દીધું, બધા સંબંધો તોડી નાખ્યા. અમે 7 વર્ષથી રિલેશનશિપમાં હતા, અમારા બધા મિત્રો કોમન હતા. હવે અચાનક હું સાવ એકલી પડી ગઈ છું. કોઈ મને ફોન કરતું નથી, મને મળતું નથી. હું માનસિક રીતે ખૂબ તણાવમાં છું. શું કરું? નિષ્ણાત– ડો. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. પ્રશ્ન પૂછવા બદલ તમારો આભાર. તમે અત્યારે જે માનસિક સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છો, તે ખૂબ જ પરેશાન કરનારી છે. 7 વર્ષના લાંબા રિલેશનશિપ પછી બ્રેકઅપ પોતે જ પીડાદાયક બાબત છે. પરંતુ અત્યારે તમે જે અનુભવી રહ્યા છો, તે ફક્ત બ્રેકઅપની પીડા નથી. તેની સાથે એક દુઃખ વધુ જોડાઈ ગયું છે, જેને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘ઘોસ્ટિંગ’ કહે છે. ઘોસ્ટિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અથવા ક્યારેક આખો સામાજિક સમૂહ કોઈ સ્પષ્ટ કારણ આપ્યા વિના અચાનક બધા સંપર્કો અને સંવાદો સમાપ્ત કરી દે છે. તમારા બધા સામાન્ય મિત્રોએ પણ આવું જ કર્યું. અચાનક કોઈ કારણ કે સ્પષ્ટતા વિના વાત કરવાનું બંધ કરી દીધું. આ અનુભવ વ્યક્તિને ભ્રમ, મૂંઝવણ, અસ્વીકૃતિ અને આત્મ-શંકા તરફ દોરી શકે છે. સામાજિક અસ્વીકૃતિ પર થયેલા મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે સામાજિક રીતે નકારવામાં આવે ત્યારે મગજમાં ‘સોશિયલ પેઇન નેટવર્ક’ સક્રિય થઈ શકે છે. આ પેઇન નેટવર્ક મગજનો તે જ ભાગ છે, જે શરીરમાં ક્યાંક શારીરિક પીડા અથવા તકલીફ થાય ત્યારે સક્રિય થાય છે. આ રીતે જોઈએ તો ઘોસ્ટિંગ માત્ર એક સામાજિક ઘટના નથી. મનુષ્યના મન અને શરીર પર તેની અસર અને તેનાથી ઉત્પન્ન થતી ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા ખૂબ ઊંડી અને પીડાદાયક હોઈ શકે છે. ઘોસ્ટિંગ શું છે? ઘોસ્ટિંગ એક એવું વર્તન છે, જેમાં કોઈ વ્યક્તિ કોઈ પણ સૂચના વિના, કોઈ કારણ જણાવ્યા વિના કે વાતચીત કર્યા વિના અચાનક તમામ સંચાર સમાપ્ત કરી દે છે. જેમ કે મેસેજ, ફોન કોલ, ઘરે આવવું, મળવું કે સોશિયલ મીડિયા કનેક્શન. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો- "જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મિત્રતા, સંબંધો, સંવાદની વચ્ચે જ અચાનક 'ગાયબ' થઈ જાય અને કોઈ જવાબ ન આપે તો તેને ઘોસ્ટિંગ કહેવાય છે. ઘોસ્ટિંગ ત્યારે માનવામાં આવે છે, જ્યારે– લોકો ઘોસ્ટિંગ શા માટે કરે છે? લોકો જીવનમાં ઘણીવાર અલગ-અલગ કારણોસર ઘોસ્ટિંગ કરી શકે છે. તેના સંભવિત કારણો નીચે ગ્રાફિકમાં જુઓ. પછી આપણે તેના વિશે વિગતવાર વાત કરીશું– ચાલો, હવે આ મુદ્દાઓ વિશે વિગતવાર વાત કરીએ. સામનો કરવાનો ડર સીધું "ના" કહેવામાં અથવા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવીને વાતચીત સમાપ્ત કરવામાં અસ્વસ્થતા અનુભવવી. સંઘર્ષ ટાળવો કેટલાક લોકો મુશ્કેલ વાતચીત ટાળવા અને સંઘર્ષને ટાળવા માટે ચૂપચાપ દૂર થઈ જાય છે. અતિશય દબાણ અનુભવવું ઘણી વાર વાતચીતનો ડર અથવા સંબંધનું દબાણ વ્યક્તિને ખૂબ જ ભારે લાગી શકે છે. ભાવનાત્મક દબાણ અનુભવવા છતાં પણ ઘણી વાર લોકો સંવાદને બદલે ઘોસ્ટિંગનો માર્ગ પસંદ કરે છે. જૂથ નિષ્ઠા ગતિશીલતા જ્યારે બે પક્ષો વચ્ચે બ્રેકઅપ થાય છે, ત્યારે સામાન્ય મિત્રો સામે ઘણીવાર એ મૂંઝવણ હોય છે કે તેઓ કોનો પક્ષ લે. આવી સ્થિતિમાં, વફાદારીનું પલ્લું કોઈ એક પક્ષ તરફ વધુ ઝુકેલું હોઈ શકે છે. ઘણીવાર લોકો અજાણતા જ કોઈ એક પક્ષ સાથે ઊભા રહી જાય છે. ભાવનાત્મક અપરિપક્વતા કેટલાક લોકો ભાવનાત્મક રીતે એટલા પરિપક્વ હોતા નથી કે સાચા અને સમજદાર નિર્ણયો લઈ શકે. તેમની પાસે ભાવનાત્મક સ્પષ્ટતા અને સંવાદની ક્ષમતા મર્યાદિત હોય છે. સંચાર કૌશલ્ય ઘોસ્ટ ન કરવા અને પોતાના વિચારો અને નિર્ણયો બીજા વ્યક્તિને જણાવવા માટે સંચાર કૌશલ્ય પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. એવું બની શકે છે કે કોઈ મિત્રતા સમાપ્ત કરવા માંગતું હોય, પરંતુ તેને ખબર ન હોય કે આ વાત તે સામેવાળાને દિલ દુભાવ્યા વિના વાસ્તવિક રીતે કેવી રીતે જણાવે. ઘોસ્ટિંગ વિશે સૌથી મહત્વની વાત અહીં જે વાત સમજવી સૌથી વધુ જરૂરી અને મહત્વપૂર્ણ છે, તે એ છે કે ઘોસ્ટિંગ હંમેશા તે વ્યક્તિના ભાવનાત્મક વર્તન અને પેટર્ન વિશે જણાવે છે, જે આવું કરી રહ્યો છે, ન કે તેના વિશે જેની સાથે આવું કરવામાં આવી રહ્યું છે. કહેવાનો આશય એ છે કે આ વર્તન હંમેશા કરનાર વ્યક્તિના વર્તન અને ભાવનાત્મક શૈલીનું પ્રતિબિંબ હોય છે. મજબૂત અને બુદ્ધિશાળી લોકો પર ઘોસ્ટિંગની અસર એવું નથી કે ઘોસ્ટિંગ ફક્ત ભાવનાત્મક રીતે નબળા લોકોને જ અસર કરે છે. ઘણી વાર ભાવનાત્મક રીતે ખૂબ મજબૂત અને બુદ્ધિશાળી લોકો પણ ઘોસ્ટિંગના મહિનાઓ પછી પણ તે વ્યક્તિ વિશે વિચારતા રહે છે, જે અચાનક કંઈપણ કહ્યા-સાંભળ્યા વિના તેમના જીવનમાંથી ઘોસ્ટની જેમ ગાયબ થઈ ગયો. આ ફક્ત ભાવનાત્મક નબળાઈ નથી હોતી પરંતુ આપણા મગજ અને અટેચમેન્ટ સિસ્ટમની એક સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા હોય છે. અટેચમેન્ટ સાયકોલોજી જણાવે છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી આપણા જીવનમાં રહે છે અને જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની જાય છે, ત્યારે મગજમાં તેની સાથે જોડાયેલા ન્યુરલ પાથવે મજબૂત બને છે. ઓક્સિટોસિન અને ડોપામાઇન જેવા ન્યુરોકેમિકલ્સ તે સંબંધ સાથે જોડાયેલી સકારાત્મક યાદોને વધુ મજબૂત બનાવે છે. એક મજબૂત માનસિક-ભાવનાત્મક-ન્યુરલ કનેક્શન પછી જ્યારે સંબંધ અચાનક સમાપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે મગજની અટેચમેન્ટ એલાર્મ સિસ્ટમ સક્રિય થઈ જાય છે. વ્યક્તિ વારંવાર તે જ વ્યક્તિ વિશે વિચારતો રહે છે. ઘોસ્ટિંગની સ્થિતિમાં આ પ્રતિક્રિયા વધુ વધી જાય છે કારણ કે કોઈ સ્પષ્ટ ક્લોઝર મળતું નથી. મગજ સતત "શા માટે" નો જવાબ શોધતું રહે છે. તેને મનોવિજ્ઞાનમાં "એમ્બિગ્યુઅસ લોસ" કહેવાય છે, જ્યાં અંત સ્પષ્ટ હોતો નથી અને લાંબા સમય સુધી જૂના સંબંધનું મેન્ટલ રૂમિનેશન (માનસિક પુનરાવૃત્તિ) ચાલતું રહે છે. તેથી જો તમારી સાથે પણ એવું થઈ રહ્યું છે કે સંબંધ પૂરો થયા પછી પણ તમે જૂના સંબંધ વિશે સતત વિચારી રહ્યા છો, તેને સંપૂર્ણપણે ભૂલી શકતા નથી તો આ તમારી સમજદારી કે બુદ્ધિમત્તાની કમી નથી. આ તમારા મગજની અટેચમેન્ટ સિસ્ટમની સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા છે. શું આ ઘોસ્ટિંગ છે? સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ કરો અહીં હું તમને એક સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. નીચે ગ્રાફિક્સમાં કુલ 6 પ્રશ્નો છે. તમારે આ પ્રશ્નોને ધ્યાનથી વાંચવાના છે અને 0 થી 3 ના સ્કેલ પર તેને રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા પ્રશ્નનો તમારો જવાબ જો 'ના' હોય તો 0 નંબર આપો અને જો તમારો જવાબ 'ખૂબ જ વધુ' હોય તો 3 નંબર આપો. અંતમાં તમારા કુલ સ્કોરનું વિશ્લેષણ કરો. નંબર પ્રમાણે તેનું અર્થઘટન પણ ગ્રાફિકમાં આપેલું છે. જો તમારો કુલ સ્કોર 0 થી 5 ની વચ્ચે છે તો આ સામાન્ય બ્રેકઅપ રિએક્શન છે. પરંતુ જો તમારો સ્કોર 11 થી 15 ની વચ્ચે છે તો આ બ્રેકઅપ પછી ઘોસ્ટિંગથી પેદા થયેલું મેન્ટલ-ઇમોશનલ સ્ટ્રેસ છે. ઘોસ્ટિંગની ભાવનાત્મક અસર જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને ઘોસ્ટ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળે છે. ત્રણેય મુદ્દા નીચે ગ્રાફિકમાં જુઓ, પછી આપણે તેના વિશે થોડી વિગતવાર વાત કરીશું. 1. અનિશ્ચિતતા અનુભવવી ઘોસ્ટિંગનો અર્થ એ જ છે કે સંબંધને કોઈ તાર્કિક નિષ્કર્ષ મળ્યો નથી. વાર્તા કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી નથી, કે યોગ્ય રીતે સમાપ્ત થઈ નથી. આવી સ્થિતિમાં હંમેશા એક પ્રકારની અનિશ્ચિતતા અનુભવાતી રહે છે, લાગે છે કે ક્યાંક વચ્ચે અટવાયેલા છીએ. 2. પોતાને જવાબદાર સમજવું જોકે મેં ઉપર કહ્યું તેમ, ઘોસ્ટિંગ હંમેશા આવું કરનાર વ્યક્તિના ભાવનાત્મક વર્તનનું પ્રતિબિંબ હોય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં એવું થાય છે કે જેને ઘોસ્ટ કરવામાં આવ્યો છે, તે જ પોતાને દોષિત અને જવાબદાર માનવા લાગે છે. ઘોસ્ટિંગની સ્થિતિમાં આ બીજી સૌથી સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા હોય છે. 3. આત્મસન્માન ઓછું થવું ઘોસ્ટિંગનો ભોગ બનેલો વ્યક્તિ આ માટે પોતાને જવાબદાર માને છે અને તેનામાં આત્મસન્માનની ભાવના ઓછી થાય છે. તેને લાગવા માંડે છે કે તેનામાં જ કંઈક ખામી છે. ઘોસ્ટિંગ રિકવરી પ્રોગ્રામ CBT (કોગ્નિટિવ બિહેવિયર થેરાપી) પર આધારિત સ્ટેપ 1: તથ્યો અને વાર્તા અલગ કરવી ઘોસ્ટિંગ પછી મન ઘણીવાર પોતાની એક વાર્તા ગૂંથી લે છે. ઘટના– મિત્રોએ અંતર બનાવી લીધું. મનની વાર્તા– હું જ ખોટો છું. સંતુલિત વિચાર– તે પક્ષ પસંદ કરી રહ્યા હશે. એના માટે હું જવાબદાર નથી. આને ‘કોગ્નિટિવ રીફ્રેમિંગ’ કહે છે. જ્યારે આપણે આપણા મનમાં ગૂંથેલી વાર્તાને વધુ તથ્યાત્મક અને તાર્કિક વાતથી બદલીએ છીએ. આનાથી આપણને આપણા મનમાં ગૂંથેલી વાતને બરાબર સમજવાની તક મળે છે. સ્ટેપ 2 પોતાની સાથે તટસ્થ, નિષ્પક્ષ હોવું સેલ્ફ હેલ્પનું બીજું સૌથી જરૂરી પગલું છે પોતાની સાથે પક્ષપાત ન કરવો. પોતાના પ્રત્યે કરુણા રાખવી. તમારે એવા વિચારોને ઓળખવાના છે, જેમાં તમે પોતાને દોષ આપો છો અને પછી તેની જગ્યાએ બીજા તાર્કિક સવાલો મૂકવાના છે અને તેનો તાર્કિક જવાબ શોધવાનો છે. સેલ્ફ બ્લેમના સામાન્ય વિચારો CBT આધારિત પ્રશ્નો સ્ટેપ 3 તમારી આત્મસન્માનનું રક્ષણ કરવું તમે રોજ એક અભ્યાસ કરો. એક ડાયરીમાં આ 4 વાતો લખો– હાલમાં તમારો આહત સ્વ કહી રહ્યો છે કે તમારામાં કંઈપણ સારું નથી. પરંતુ જ્યારે તમે આ અભ્યાસ કરશો, તમારી જાતને પૂછશો અને તમારી જાતને યાદ અપાવશો કે તમારી તાકાત શું છે, ત્યારે તે તમારા આત્મવિશ્વાસને મજબૂત કરવામાં મદદ કરશે. સ્ટેપ 4 સામાજિક પુનર્નિર્માણ બ્રેકઅપ માત્ર એક સંબંધનો અંત હોય છે, તે જીવનનો અંત નથી હોતો. જીવન આ પછી પણ ચાલતું રહે છે, નવા સંબંધો બને છે. તમે બ્રેકઅપ પછી પણ તમારી સામાજિક જીવનને ફરીથી પુનર્નિર્માણ કરી શકો છો. આ માટે તમારે નાના-નાના પગલાં ભરવા પડશે, જેને સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં નેટવર્ક રીબિલ્ડિંગ કહેવાય છે. જેમ કે– ઘોસ્ટિંગમાંથી બહાર આવવા માટેની 5 વ્યવહારુ ટિપ્સ 1. પોતાને ક્લોઝર આપો સામેવાળાએ કોઈ સ્પષ્ટ જવાબ, કોઈ ક્લોઝર ન આપ્યું હોય તો કોઈ વાંધો નહીં. તમે તમારા મનમાં તે સંબંધને સમાપ્ત કરો. તેના સમાપ્તિને સ્વીકારો અને આગળ વધો. 2. “શા માટે” ના ચક્રમાંથી બહાર આવો “શા માટે” નો જવાબ શોધતા રહેવાથી માનસિક થાક વધે છે. આ પ્રશ્નના ચક્રમાંથી બહાર આવો. તમારી જાતને કહો, ‘’તે પૂરું થઈ ગયું છે. મને કોઈ જવાબ જોઈતો નથી.” 3. ડિજિટલ બાઉન્ડ્રી બનાવો વારંવાર તે વ્યક્તિની પ્રોફાઇલ જોવાથી, તેને ટ્રેક કરવાથી રિકવરી પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે. તેથી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર પણ એક બાઉન્ડ્રી બનાવવી ખૂબ જ જરૂરી છે. 4. તમારું આત્મસન્માન જાળવી રાખો તમારું મૂલ્ય અને મહત્વ એનાથી નક્કી નથી થતું કે કોઈએ તમને ઘોસ્ટ કરી દીધા. તમારું સન્માન કરો, પોતાને પ્રેમ કરો. 5. નવા સામાજિક અનુભવો બનાવો નવી સોશિયલ એક્ટિવિટીમાં ભાગ લો, નવા મિત્રો બનાવો, નવી હોબી શીખો. આ રીતે તમારા માટે નવા અનુભવો ઘડો. એક દૈનિક પ્રેક્ટિસ દર રાતે આ ત્રણ વાતો લખો– 1. આજે મેં કયું નાનું સકારાત્મક પગલું ભર્યું? 2. આજે કઈ ક્ષણે મને થોડું સારું લાગ્યું? 3. આજે મેં મારા વિશે શું સારું જોયું? પ્રોફેશનલ મદદ ક્યારે જરૂરી જો નીચે આપેલા મુદ્દાઓમાંથી કોઈ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય, તો મારી સલાહ છે કે તમારે પ્રોફેશનલ મદદ લેવા વિશે વિચારવું જોઈએ. કોઈ મનોચિકિત્સક અથવા ક્લિનિકલ સાયકોલોજિસ્ટને મળવું ઉપયોગી થઈ શકે છે. આ પરિસ્થિતિઓમાં પ્રોફેશનલ મદદ લો– • જો ઉદાસી બે અઠવાડિયાથી વધુ રહે. • જો ઊંઘ કે ભૂખ પ્રભાવિત થાય. • જો કામ પર ધ્યાન ઓછું થઈ જાય. • જો જીવન નિરર્થક લાગવા માંડે. અંતિમ વિચાર ઘોસ્ટિંગનો અનુભવ ખૂબ જ મૂંઝવણભર્યો હોઈ શકે છે કારણ કે તેમાં સ્પષ્ટતા હોતી નથી અને ક્લોઝર પણ હોતું નથી. પરંતુ એ સમજવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે કોઈનું અચાનક ગાયબ થઈ જવું તે વ્યક્તિની ભાવનાત્મક રચના અને પરિપક્વતા વિશે જણાવે છે. તેનાથી તમારું મૂલ્ય કે મહત્ત્વ નક્કી થતું નથી. પોતાના પ્રત્યે કરુણા રાખીને, પોતાને મહત્ત્વ અને પ્રાથમિકતા આપીને અને થોડા આત્મવિશ્વાસ સાથે લોકો ઘોસ્ટિંગના દુઃખમાંથી બહાર આવી જાય છે. ફરીથી પોતાની સામાજિક, વ્યક્તિગત જીવનનું નિર્માણ કરી લે છે.