નબળું પડી ગયેલું ઈરાન યુદ્ધને લાંબું શા માટે ખેંચી રહ્યું:શરણાગતિનો ઇનકાર, યુદ્ધને મોંઘું બનાવીને દુશ્મનને ઝુકાવવાના પ્રયાસ

ઈરાન આ સમયે અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા જોખમનો સામનો કરી રહ્યું છે. તેમ છતાં તે અમેરિકા અને ઇઝરાયલ સાથે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને લાંબો ખેંચવામાં લાગેલું છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં ઈરાનને ભારે નુકસાન થયું છે. તેના ઘણા મોટા નેતાઓ અને સૈન્ય કમાન્ડ માળખાના મહત્વના લોકો માર્યા ગયા છે. આનાથી તેની નેતૃત્વ વ્યવસ્થાને ગંભીર ફટકો લાગ્યો છે. ઈરાનની અંદર પણ પરિસ્થિતિ સારી નથી. લોકોને જરૂરી ચીજવસ્તુઓની અછત, માળખાકીય સુવિધાઓને નુકસાન અને કડક સુરક્ષા માહોલનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. તેમ છતાં ઈરાનની બચેલી લીડરશિપ સતત આક્રમક નિવેદનો આપી રહી છે. તેઓ એ બતાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે ઈરાન લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષ સહન કરી શકે છે. તેમને વધુ નેતાઓના માર્યા જવાની પરવા નથી અને તેઓ આ યુદ્ધને લાંબો ખેંચવા માટે તૈયાર છે, ભલે તેની અસર સમગ્ર ક્ષેત્ર અને દુનિયા પર કેમ ન પડે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઈરાનનો હેતુ આ યુદ્ધમાં જીત મેળવવાનો નથી. તેનો સાચો હેતુ પોતાના અસ્તિત્વને બચાવવાનો, દુશ્મનોને ડરાવવાનો અને એવી પરિસ્થિતિ બનાવવાનો છે જેમાં તે યુદ્ધ પછીની શરતો નક્કી કરી શકે. તે સંઘર્ષ વધારી રહ્યું છે જેથી બાકીના દેશો માટે તેને ચાલુ રાખવું ખૂબ મોંઘું થઈ જાય અને તેઓ સમાધાન કરવા મજબૂર બને. યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા માટે ઈરાન વળતર માંગે છે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ઈરાનને શરણાગતિ સ્વીકારવા કહ્યું છે, પરંતુ ઈરાન પોતાને મજબૂત સ્થિતિમાં દર્શાવી રહ્યું છે. તે કહી રહ્યું છે કે તે આ સંઘર્ષમાં ટકી રહેવામાં સફળ રહ્યું છે અને હવે શાંતિ માટે પોતાની શરતો મૂકી રહ્યું છે. ઈરાન ઈચ્છે છે કે યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી ક્ષેત્રમાં નવી વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવે. તે યુદ્ધના નુકસાનની ભરપાઈ (વળતર) પણ માંગી રહ્યું છે અને ખાડી દેશો તથા અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સંબંધોમાં બદલાવ ઈચ્છે છે. ઈરાનના સંસદ અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાઘેર ગાલિબાફે કહ્યું કે યુદ્ધવિરામ ત્યારે જ શક્ય છે, જ્યારે એ સુનિશ્ચિત થઈ જાય કે દુશ્મન ફરીથી હુમલો નહીં કરે. તેમનું કહેવું છે કે જો યુદ્ધવિરામથી દુશ્મનને પોતાની તાકાત ફરીથી તૈયાર કરવાનો મોકો મળે છે, જેમ કે રડાર ઠીક કરવા કે મિસાઈલ સિસ્ટમ મજબૂત કરવી તો આવો યુદ્ધવિરામ નકામો છે. તેમણે એ પણ કહ્યું કે ઈરાન ત્યાં સુધી લડાઈ ચાલુ રાખશે, જ્યાં સુધી દુશ્મન પોતાના હુમલા પર પસ્તાવો ન કરે અને દુનિયા તથા ક્ષેત્રમાં સાચા રાજકીય અને સુરક્ષાના સંજોગો ન બની જાય. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી બોલ્યા- હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માટે નવો નિયમ બને ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ કહ્યું કે યુદ્ધ પછી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માટે નવા નિયમ બનાવવા જોઈએ, જેમાં ઈરાનના હિતોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે. તેમણે કહ્યું કે જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર કેટલીક ખાસ શરતો હેઠળ જ થવી જોઈએ. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઈરાન આગળ જતાં પોતાના વિદેશોમાં ફસાયેલા પૈસાને છોડાવવાની માંગ કરી શકે છે અથવા આ દરિયાઈ માર્ગનો ઉપયોગ કરનારા દેશો પાસેથી ટેક્સ પણ લઈ શકે છે. ગાલિબાફે સ્પષ્ટ કહ્યું કે હોર્મુઝની સ્થિતિ હવે પહેલા જેવી નહીં રહે. હવે ‘યુદ્ધ પછી શું થશે’ આ સવાલ પર પણ દબાણ વધી રહ્યું છે. બે દાયકા સુધી પશ્ચિમી દેશો અને ઈરાન વચ્ચે વાતચીત ચાલતી રહી, પરંતુ ગયા મહિને અમેરિકા અને ઈઝરાયલે ઈરાન પર હુમલો કરી દીધો. આ હુમલામાં સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામેનીનું મૃત્યુ થયું અને દેશની સૈન્ય અને વહીવટી વ્યવસ્થાને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું. આના જવાબમાં ઈરાને ઝડપી અને સતત હુમલા કર્યા. તેણે સમગ્ર ક્ષેત્રમાં અમેરિકાના સહયોગીઓ પર સેંકડો મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા કર્યા. આનાથી ખાડી દેશો સાથેના તેના સંબંધો વધુ ખરાબ થયા અને ગ્લોબલ એનર્જી માર્કેટ પર પણ અસર પડી. ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજો પરના હુમલાઓને કારણે. ઈરાન દબાણને પોતાના ફાયદામાં બદલવા માંગે છે મિડલ ઈસ્ટ સંબંધિત બાબતોના નિષ્ણાત સિના તુસ્સીએ CNN ને જણાવ્યું કે ઈરાન ઈચ્છે છે કે અત્યારે જે દબાણ છે, તેને પછીથી પોતાના ફાયદામાં બદલી શકે. તે એવી સ્થિતિ ઈચ્છે છે જ્યાં તેને અલગ-થલગ કે ખતમ કરવાનો પ્રયાસ ન થાય, પરંતુ તેને ક્ષેત્રની સ્થિરતાનો જરૂરી ભાગ માનવામાં આવે. અમેરિકાના રક્ષા મંત્રી પીટ હેગસેથે મંગળવારે જણાવ્યું હતું કે ઈરાન યુદ્ધ હારી રહ્યું છે. ટ્રમ્પે પણ કહ્યું કે ઈરાનની સેના લગભગ ખતમ થઈ ગઈ છે અને તેના નેતાઓને લગભગ દરેક સ્તરે ખતમ કરી દેવામાં આવ્યા છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે ઈરાન ફરી ક્યારેય અમેરિકા, તેના સહયોગીઓ કે દુનિયાને ધમકી નહીં આપી શકે. પરંતુ તેના થોડા કલાકો પછી જ ઈરાને 61મી વખત હુમલો કર્યો, જેમાં ઇઝરાયલમાં એક દંપતીનું મોત થયું. એક્સપર્ટ બોલ્યા- ઈરાન જીતી રહ્યું નથી, તેને જીતવાની જરૂર પણ નથી જ્હોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર નરગીસ બાજોગલીનું કહેવું છે કે પરંપરાગત યુદ્ધના હિસાબે ઈરાન જીતી રહ્યું નથી, પરંતુ તેને તે જ રીતે જીતવાની જરૂર પણ નથી. તેની રણનીતિ અલગ છે. ઈરાન એક અલગ રણનીતિ અપનાવી રહ્યું છે, જેમાં તે યુદ્ધને એટલું મોંઘું બનાવવા માંગે છે કે સામેનો દેશ તેને ચાલુ ન રાખી શકે. તેમનું કહેવું છે કે અમેરિકા અને ખાડી દેશો લાંબા સમય સુધી તેલના વેપારમાં અવરોધ અને વધતી કિંમતો સહન કરી શકશે નહીં. કોઈ સમયે તેઓ કહેશે કે હવે બહુ થયું અને આ જ દબાણ ઈરાન ઊભું કરવા માંગે છે. ઈરાને પહેલેથી જ આવી સ્થિતિ માટે તૈયારી કરી રાખી હતી. રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ (IRGC) એવા પ્લાન બનાવ્યા હતા કે મોટા હુમલા થાય ત્યારે નાના-નાના યુનિટ્સ અલગ-અલગ જગ્યાએથી કામ કરી શકે. જૂના અધિકારીઓના મોત, નવા અધિકારીઓ નિર્ણય લઈ રહ્યા છે ઈરાન કહે છે કે તે ફક્ત અમેરિકી હિતોને નિશાન બનાવી રહ્યું છે, પરંતુ તેના હુમલાઓમાં ઓમાન, યુએઈ, બહેરીન, કુવૈત, કતાર, ઇરાક અને સાઉદી અરબમાં હોટલ, એરપોર્ટ, ઊંચી ઇમારતો અને ઊર્જા સુવિધાઓ પણ અસર થઈ છે. આના પરથી સ્પષ્ટ છે કે ઈરાન ક્ષેત્રમાં નવી તાકાતનું બેલેન્સ બનાવવા માંગે છે અને ભવિષ્યમાં પોતાની વિરુદ્ધના હુમલાઓને રોકવા માટે ડર ઉભો કરવા માંગે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે હવે IRGCમાં કમાન્ડરોની એક નવી પેઢી સામે આવી છે, જે અગાઉના નેતાઓના મૃત્યુ પછી ઉભરી આવી છે. આ નવા નેતાઓએ ઇરાક અને સીરિયામાં ઇરાનની તાકાતનો ઉપયોગ થતો જોયો છે અને તે જ આધારે તેઓ નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે. ઈરાનની રણનીતિ હવે એવી છે કે તે પોતાની સ્થિરતાને સમગ્ર ક્ષેત્રની સ્થિરતા સાથે જોડી દે. એટલે કે જો ઈરાન અસ્થિર થશે, તો સમગ્ર ખાડી ક્ષેત્ર પણ અસ્થિર થઈ શકે છે. હાલના દિવસોમાં જહાજો પરના હુમલાઓ અને તેલ બજારમાં ઉતાર-ચઢાવે દર્શાવ્યું છે કે ઈરાન પાસે દબાણ બનાવવાના મજબૂત સાધનો છે. ઈરાની સેનાના પ્રવક્તાએ દાવો કર્યો કે મિડલ ઈસ્ટમાં અમેરિકી નેતૃત્વવાળી વ્યવસ્થા હવે ખતમ થઈ ગઈ છે. ‘ખાડી દેશો ઇઝરાયલની વધુ નજીક આવી શકે છે’ જોકે, તે સ્પષ્ટ નથી કે ઈરાનની આ રણનીતિ સફળ થશે કે નહીં. અત્યાર સુધી મોટાભાગના ખાડી દેશો આ યુદ્ધમાં સીધા સામેલ થયા નથી, જોકે તેમના પર હુમલા થયા છે. આવી સ્થિતિમાં, ઘણા દેશોએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તેઓ અમેરિકા અને ઇઝરાયલ સાથેના તેમના સંબંધોને વધુ મજબૂત કરશે. UAEના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ CNNને જણાવ્યું કે ખાડી દેશોમાં ઈરાનને સૌથી મોટો ખતરો માનવામાં આવે છે અને આ વિચાર આવનારા ઘણા દાયકાઓ સુધી બદલાશે નહીં. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે UAE હોર્મુઝને ખોલવા માટે કોઈ ગઠબંધનમાં જોડાઈ શકે છે. તેમનું માનવું છે કે ઈરાનની રણનીતિ ગેરસમજ પર આધારિત છે અને યુદ્ધ પછી ખાડી દેશો ઇઝરાયલની વધુ નજીક આવી શકે છે. UAEના એક મંત્રીએ કહ્યું કે તેમના દેશ પર હુમલો થવા છતાં અમેરિકા અને ઇઝરાયલ સાથેના તેમના સંબંધો પર કોઈ અસર નહીં થાય. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકા સાથેનો તેમનો સંબંધ લાંબા સમયથી જળવાઈ રહ્યો છે અને તે વિશ્વાસ પર ટકેલો છે, જે સંકટના સમયે પણ તૂટશે નહીં. ------------------------------------- ઈરાન યુદ્ધ સંબંધિત આ સમાચાર પણ વાંચો… ઈરાન સાથેના યુદ્ધમાં ટ્રમ્પ એકલા પડ્યા: નાટો દેશો બોલ્યા- આ અમારી લડાઈ નથી, હોર્મુઝનો રસ્તો ખોલાવવાનો ઇનકાર ઈરાનમાં ખામેનેઈ સહિત 40થી પણ વધુ અધિકારીઓના માર્યા ગયા બાદ અમેરિકાને આ યુદ્ધ મોટી સફળતા લાગી રહ્યું હતું. પરંતુ 17 દિવસ પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. યુદ્ધનો કોઈ સ્પષ્ટ અંત દેખાઈ રહ્યો નથી. ઈરાને જવાબમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના માર્ગે તેલ પુરવઠો રોકી દીધો, જેનાથી વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને મોટો ફટકો પડ્યો છે. ટ્રમ્પ હવે પોતાના સહયોગી નાટો દેશોને હોર્મુઝમાં રસ્તો ખોલાવવા અપીલ કરી રહ્યા છે.