'મારા પતિને બીજી સ્ત્રીઓ પણ ગમે છે':'મેરેજ પછી ઓપન રિલેશનશિપમાં રહેવા માંગે છે'; 'મને ગૂંગળામણ થાય છે, હું શું કરું?'

પ્રશ્ન– મારી ઉંમર 35 વર્ષ છે. હું બેંગલુરુમાં રહું છું. મારા લગ્નને ત્રણ વર્ષ થઈ ગયા છે અને છેલ્લા બે વર્ષથી અમે ઓપન રિલેશનશિપમાં છીએ. અમારા લવ મેરેજ હતા, પરંતુ પતિ હંમેશાં એ વાતને લઈને ઓપન હતા કે તેમને મારા સિવાય બીજી મહિલાઓ પણ ગમી શકે છે. પહેલાં આ વાત મને મજાક લાગતી હતી, પરંતુ પછી એક દિવસ તેણે લગ્નને ઓપન રિલેશનશિપની જેમ ટ્રીટ કરવાની માંગ કરી. તેની પર્સનાલિટી અને ચાર્મ જ એવો છે કે તે હંમેશાં પોતાની વાતોથી મનાવી લે છે. હું રાજી તો થઈ ગઈ, પરંતુ તે બધું ક્યારેય કરી શકી નહીં, જે તે કરી રહ્યો છે. આ તેનો જ એકતરફી નિર્ણય હતો, જે મારા પર થોપી દેવામાં આવ્યો. હવે હું એક વિચિત્ર ગૂંગળામણ અનુભવું છું. હંમેશાં તણાવમાં રહું છું. હું શું કરું? એક્સપર્ટ– ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. પ્રશ્ન પૂછવા બદલ તમારો આભાર. ભારતમાં મોટાભાગના લગ્નો પ્રતિબદ્ધ એકપત્નીત્વ (એકનિષ્ઠ સંબંધ) તરીકે જ સમજવામાં અને માનવામાં આવે છે. જો લગ્ન પછી એક સાથી ઓપન રિલેશનશિપની માંગ કરે, તો તે ફક્ત જીવનશૈલીનો મુદ્દો રહેતો નથી. અહીં સંમતિ, પાવર-બેલેન્સ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય જેવા ઘણા જરૂરી અને મૂળભૂત પ્રશ્નો પણ ઉભા થાય છે. કોઈપણ સ્વસ્થ સંબંધનો પાયો પરસ્પર સન્માન, પોતાની સ્વાયત્તતા અને ઈચ્છાથી આપેલી સંમતિ અને નિર્ણયોમાં સમાનતા પર ટકેલો હોય છે. જો આમાંથી કોઈ એક પણ ગેરહાજર હોય, તો સંબંધોમાં તણાવ અને અસંતુલન પેદા થઈ શકે છે. સંમતિ પાછળનું મનોવિજ્ઞાન આવી પરિસ્થિતિઓની શરૂઆત ઘણીવાર હળવા-ફુલકા મજાક સાથે થાય છે. એક પાર્ટનર મજાકમાં કહી શકે છે કે 'મને બીજા લોકો પણ આકર્ષક લાગે છે' અથવા 'ઓપન રિલેશનશિપનો વિચાર પણ કેટલો રસપ્રદ હોઈ શકે છે.' સાયકોલોજીમાં તેને 'ચેકિંગ બાઉન્ડ્રીઝ' કહેવાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં 'બાઉન્ડ્રીઝ ચેક કરવાનો' અર્થ છે, પોતાની કે બીજા વ્યક્તિની સીમાઓ જોવી, સમજવી, નક્કી કરવી, તેને વ્યાખ્યાયિત કરવી. કોઈ વ્યક્તિ પહેલા હસી-મજાકમાં પોતાના વિચારો રજૂ કરે છે અને બીજાની પ્રતિક્રિયા જુએ છે. જો બીજો સાથી તેને ગંભીરતાથી ન લે, તો ધીમે ધીમે આ જ વાત રીઅલ પ્રપોઝલમાં બદલાઈ શકે છે. ઘણા લોકો પછીથી વિચારે છે કે તેણે તે સમયે આ વાતને ગંભીરતાથી કેમ ન લીધી. આની પાછળ કેટલાક સામાન્ય મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો હોઈ શકે છે. જેમ કે– પર્સ્યુએશન કે મેનિપ્યુલેશન: એક પાતળી રેખા આ જ રીતે ઘણી વાર એક પાર્ટનર કહે છે કે બીજો પાર્ટનર હંમેશા પોતાની વાત મનાવી લે છે. જેમ કે તમે પણ તમારા પાર્ટનર માટે લખ્યું છે, “તેની પર્સનાલિટી અને ચાર્મ જ એવું છે કે તે હંમેશા પોતાની વાતોથી કન્વિન્સ કરી લે છે.” પરંતુ અહીં આ વાતના ઊંડા અર્થને સમજવું જરૂરી છે. એનો એક અર્થ એ હોઈ શકે છે કે પાર્ટનરનું વ્યક્તિત્વ ખૂબ પ્રભાવી છે. પરંતુ બીજી સંભાવના એ પણ હોઈ શકે છે કે તે પરોક્ષ રીતે ભાવનાત્મક દબાણ બનાવી રહ્યો હોય. અથવા સતત ‘પર્સ્યુએશન’ કરી રહ્યો હોય. પર્સ્યુએશનનો અર્થ છે કે એક વાતને અનેક વાર કહેવી, વિનંતી કરવી, યાચના કરવી અને આખરે પોતાની વાત મનાવી લેવી. ઘણી વાર પર્સ્યુએશન અને મેનિપ્યુલેશન વચ્ચેની રેખા ખૂબ ધૂંધળી હોય છે. વ્યક્તિને પછીથી એવું મહેસૂસ થાય છે કે તેણે સંમતિ તો આપી હતી, પરંતુ આ સંમતિ ખરેખર તેની પોતાની મરજી, ખુશી અને ઈચ્છાથી આપવામાં આવી ન હતી. સંબંધોમાં પાવર ઇમ્બેલેન્સ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કહે છે કે નિર્ણય તેના પર લાદવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે તે સંબંધમાં પાવર ઇમ્બેલેન્સ (શક્તિના અસંતુલન) નો સંકેત હોઈ શકે છે. સ્વસ્થ સંબંધોમાં, મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો વાતચીત અને પરસ્પર સંમતિથી લેવામાં આવે છે. જો કોઈ વ્યક્તિને લાગે કે તેની પાસે સંમત થવા સિવાય ખરેખર કોઈ બીજો વિકલ્પ નથી, તો તે ઘણા કારણોસર પાર્ટનરના નિર્ણયમાં સંમતિ આપી શકે છે. જેમ કે– આવી પરિસ્થિતિઓમાં સતત ગૂંગળામણ અને તણાવ અનુભવવો એ ખૂબ જ સ્વાભાવિક ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા છે. જો સંબંધોમાં લાંબા સમય સુધી તણાવ રહે તો તેનાથી ઊંઘની સમસ્યા, ચિંતા (એન્ગ્ઝાયટી), ભાવનાત્મક થાક, આત્મસન્માનમાં ઘટાડો જેવા અનુભવો થઈ શકે છે. આ બધા સંકેતો એ વાત તરફ ઇશારો કરે છે કે વ્યક્તિની ભાવનાત્મક જરૂરિયાતો પૂરી થઈ રહી નથી. સૌથી પહેલાં પોતાને સમજવું જરૂરી છે તમારા પ્રશ્ને ઘણા તથ્યો સ્પષ્ટ કર્યા છે, પરંતુ તેમ છતાં તમારી સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન તમારા કરતાં વધુ સારી રીતે કોઈ કરી શકતું નથી. તમારે તમારી જાતને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછવાની અને તમારું સ્વ-મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર છે. આ પહેલું પગલું છે. જ્યારે જમીની સ્થિતિ સ્પષ્ટ સમજાશે ત્યારે જ તમે નક્કી કરી શકશો કે આગળ તમારે કયો રસ્તો પસંદ કરવો જોઈએ, કયા નિર્ણયો લેવા જોઈએ. તો ચાલો શરૂ કરીએ. સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ 1 મેં ઓપન રિલેશનશિપ માટે સંમતિ શા માટે આપી? અહીં પહેલો અને સૌથી અગત્યનો સવાલ એ છે કે તમે તમારી મરજી વિરુદ્ધ જઈને ઓપન રિલેશનશિપ માટે શા માટે રાજી થયાં. તમે સંમતિ શા માટે આપી. આ સવાલ કોઈ પણ પ્રકારનો આરોપ નથી. આ તમારા સેલ્ફ-મૂલ્યાંકનનું પહેલું સૌથી અગત્યનું પગલું છે. મેં સંમતિ આપવા પાછળના કેટલાક સંભવિત કારણોનો ઉપર ઉલ્લેખ કર્યો છે. પરંતુ તમારે તમારું મૂલ્યાંકન કરીને એ સમજવાનું છે કે તમારા નિર્ણય પાછળનું સૌથી મોટું અને નક્કર કારણ શું હતું. નીચે ગ્રાફિકમાં કેટલાક 6 સવાલો આપેલા છે. તમારે આ સવાલોને 1 થી 10 ના સ્કેલ પર રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા સવાલ માટે જો તમને લાગે કે આ સૌથી મોટું અને નક્કર કારણ હતું તો 10 નંબર આપો અને જો તમને લાગે કે આ ખૂબ જ સામાન્ય કારણ હતું તો 1 નંબર આપો. ખૂબ ધીરજ અને શાંતિથી વિચારીને દરેક સવાલને નંબર આપો અને અંતે તમારા સ્કોરનું મૂલ્યાંકન કરો. જો તમારો કુલ સ્કોર ખૂબ વધારે છે, તો તે આ વાતનો સંકેત હોઈ શકે છે કે તે સમયે તમે જે નિર્ણય લીધો હતો, તે એક સ્વતંત્ર નિર્ણય ન હતો. તે તમારી મરજી અને ખુશીથી લીધેલો નિર્ણય ન હતો, પરંતુ તે બીજા વ્યક્તિના ડર કે દબાણથી પ્રભાવિત નિર્ણય હતો. આ લાગણીઓને સમજ્યા પછી, તે જોવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે શું સંબંધમાં પર્સ્યુએશન (persuasion) અથવા મેનિપ્યુલેશન (manipulation) ના સંકેતો પણ હાજર છે. સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ 2 શું હું સંબંધમાં ભાવનાત્મક દબાણ અનુભવું છું? આ કોઈપણ સંબંધનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું છે કે બંને પક્ષો ભાવનાત્મક રીતે કેટલા સુરક્ષિત અનુભવે છે અને બંનેમાં કેટલી સમાનતા છે. જ્યારે એક પક્ષ ભાવનાત્મક દબાણ અનુભવે અથવા ભાવનાત્મક રીતે અસુરક્ષિત અનુભવે ત્યારે સંબંધ બિનઆરોગ્યપ્રદ બની શકે છે. આને સમજવા માટે હું તમને એક સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. નીચેના ગ્રાફિકમાં કુલ 8 પ્રશ્નો છે. આ પ્રશ્નોને તમારે 0 થી 3 સુધીના સ્કેલ પર સ્કોર કરવાના છે. 0 નો અર્થ છે 'ક્યારેય નહીં' અને 3 નો અર્થ છે 'લગભગ હંમેશા'. જેમ કે જો પહેલા પ્રશ્નનો તમારો જવાબ 'ક્યારેય નહીં' હોય તો 0 નંબર આપો અને જો જવાબ 'લગભગ હંમેશા' હોય તો 3 નંબર આપો. અંતે તમારા સ્કોરનું વિશ્લેષણ કરો. અહીં અલગથી કોઈ સ્કોર ઇન્ટરપ્રિટેશન ચાર્ટ આપવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ જો તમારો કુલ સ્કોર વધારે હોય તો તે સંબંધમાં એક પ્રકારના પાવર ઇમ્બેલેન્સનો સંકેત હોઈ શકે છે. સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ 3 શું મારી પાસે સપોર્ટ સિસ્ટમ છે? ઉપર આપેલા પ્રશ્નો પર વિચાર કર્યા પછી, આગલું મહત્વપૂર્ણ પગલું તમારી શક્તિઓ અને તમારી સપોર્ટ સિસ્ટમને ઓળખવાનું છે. જ્યારે વ્યક્તિ ભાવનાત્મક તણાવમાં હોય છે, ત્યારે તેને લાગે છે કે તે એકલો છે, જ્યારે આ સાચું હોતું નથી. તેની આસપાસ એવા લોકો હોય છે જેના પર તે વિશ્વાસ કરી શકે છે, પોતાનું મન શેર કરી શકે છે. સાથે જ, ઘણી વાર એવું પણ લાગી શકે છે કે આપણે નબળા છીએ અથવા આપણામાં કોઈ સારી, સુંદર વાત નથી. પરંતુ એ જરૂરી નથી કે આ વાત સાચી હોય. ઘણી વાર વ્યક્તિને પોતાની શક્તિઓનો અંદાજ હોતો નથી. તેથી તેને સક્રિયપણે આ વિશે વિચારવાની અને પોતાની શક્તિઓને ઓળખવાની જરૂર છે. નીચેના ગ્રાફિકમાં 5 પ્રશ્નો આપેલા છે. તમારે આ પ્રશ્નોના જવાબ જાતે આપવાના છે. ચોથા પ્રશ્નમાં તમારી શક્તિઓને ઉદાહરણ સાથે ઓળખવાની છે. સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ– 4 શું આ સંબંધમાં બદલાવ શક્ય છે? જેમ કે મેં ઉપર જણાવ્યું, પોતાની શક્તિઓને ઓળખવી આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ભાવનાઓ અને પોતાની સપોર્ટ સિસ્ટમને ઓળખી લે છે, ત્યારે આગલો તબક્કો એ સમજવાનો હોય છે કે જો તે અસહમતિ વ્યક્ત કરે, પોતાનો પક્ષ રજૂ કરે તો તેના સંભવિત પરિણામો શું હોઈ શકે છે. નીચેના ગ્રાફિકમાં તમારે આ જ પ્રશ્નના જવાબને ઓળખવાનો છે. પોતાને આ ચાર પ્રશ્નો પૂછો અને તેના જવાબ આપો. આ પ્રશ્નોના જવાબ તમને વાતચીતની તૈયારીમાં મદદ કરશે. વાતચીતની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી? વાતચીત શરૂ કરવા માટે એક સરળ માળખું ઉપયોગી થઈ શકે છે. જેમ કે– ઉદાહરણ તરીકે તમે કહી શકો છો કે– બુદ્ધિશાળી અને મજબૂત લોકો પણ શા માટે આવા સંબંધમાં રહે છે અહીં એ સમજવું પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે ઘણા બુદ્ધિશાળી અને મજબૂત લોકો પણ આવા સંબંધોમાં શા માટે ટકી રહે છે. એની પાછળ ઘણા મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો હોઈ શકે છે. બાળપણના અનુભવો વ્યક્તિના પુખ્ત જીવનના સંબંધોને અસર કરી શકે છે. કેટલાક લોકોમાં સંબંધ તૂટવાનો કે સાથી છૂટી જવાનો ડર એટલો પ્રબળ હોય છે કે તે પોતાની વાસ્તવિક જરૂરિયાતોને દબાવી દે છે, પોતાની સીમાઓનું રક્ષણ કરી શકતો નથી. બીજું એક કારણ એ છે કે ક્યારેક સંબંધમાં પ્રેમ અને અંતરનું ચક્ર ચાલતું રહે છે. ક્યારેક ખૂબ પ્રેમ મળે છે અને ક્યારેક ખૂબ દબાણ કે અંતર. આ અનિશ્ચિતતા એક આશા જાળવી રાખે છે કે ભવિષ્યમાં બધું બરાબર થઈ જશે. સમજૂતીઓની શરૂઆત હંમેશા એક નાના કરારથી થાય છે. પછી તે મોટા થતા જાય છે અને અંતે વ્યક્તિ એવી જગ્યાએ પહોંચી જાય છે, જેની તેણે ક્યારેય કલ્પના પણ કરી ન હતી. ઘણા લોકો પોતાના નિર્ણયનો બચાવ પણ કરવા લાગે છે કારણ કે સત્ય સ્વીકારવું તેમના માટે મુશ્કેલ હોય છે. આ ઉપરાંત સંબંધમાં ઘણો સમય પસાર થઈ ચૂક્યો હોય છે, રોકાણ હોય છે, ઘણી બધી વહેંચાયેલી યાદો હોય છે. આ બધી વસ્તુઓ પણ વ્યક્તિને સંબંધ તોડવાથી રોકી શકે છે. નિષ્કર્ષ હું તમને એવો કોઈ સૂચન આપી શકતો નથી કે તમારે સંબંધમાં રહેવું જોઈએ કે અલગ થઈ જવું જોઈએ. આ તમારો પોતાનો નિર્ણય હશે. પરંતુ હું જે કરી શકું છું, તે એ છે કે તમને પરિસ્થિતિના દરેક પાસાને જોઈ શકવામાં મદદ કરું. દરેક કારણને સમજવામાં મદદ કરું. આ બધા કારણોને સમજવા એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે તેનાથી વ્યક્તિ પોતાના અનુભવને કોઈ દોષ કે નબળાઈના રૂપમાં નહીં પરંતુ એક જટિલ માનવીય પ્રક્રિયાના રૂપમાં જોઈ શકે છે. તેમ છતાં, અંતમાં હું કહેવા માંગીશ કે એક સ્વસ્થ સંબંધની ઓળખ ખૂબ સ્પષ્ટ હોય છે. તેમાં વ્યક્તિ પોતાને સુરક્ષિત, સન્માનિત અને સ્વતંત્ર અનુભવે છે. જો કોઈ સતત ગૂંગળામણ, ચિંતા અથવા આત્મસન્માનમાં ઘટાડો અનુભવી રહ્યું હોય, તો તે આ વાતનો સંકેત છે કે સંબંધમાં બદલાવની જરૂર છે. આવા સમયે વિશ્વાસપાત્ર મિત્રો, પરિવાર અથવા કોઈ પ્રોફેશનલ કાઉન્સેલરની મદદ લેવી ઉપયોગી થઈ શકે છે.