'મૂવી-રેસ્ટોરાંનું બિલ ભરી ને ભરીને થાકી ગયો છું':'ગર્લફ્રેન્ડ કમાય છે પણ પૈસા નથી કાઢતી', 'દર વખતે હું જ કેમ ખર્ચું?'; મનની મૂંઝવણનું સમાધાન મેળવો

પ્રશ્ન- હું એક વર્ષથી રિલેશનશિપમાં છું. અમે બંને નોકરી કરીએ છીએ. પરંતુ જ્યારે પણ અમે બહાર મૂવી જોવા, ડિનર કરવા કે ક્યાંક ફરવા જઈએ છીએ ત્યારે દર વખતે બિલ હું જ ચૂકવું છું. શરૂઆતમાં મેં ધ્યાન ન આપ્યું, પણ હવે ધીમે ધીમે થોડું વિચિત્ર લાગે છે. એવું લાગે છે કે જાણે આ એક અપેક્ષા બની ગઈ છે કે પૈસા હું જ ખર્ચીશ. તેણે ક્યારેય બિલ શેર કરવાની કે ચૂકવવાની વાત કરી નથી. શું આ સંબંધમાં અનઈક્વલ ઇનવેસ્ટમેન્ટ છે? કે પછી હું કારણ વગર વધુ પડતું વિચારી રહ્યો છું? શું મારે તેની સાથે આ વિશે વાત કરવી જોઈએ? નિષ્ણાત: ડૉ. જયા સુકુલ, ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ, નોઇડા જવાબ: આ બિલકુલ સામાન્ય છે. આ વધુ પડતું વિચારવું નથી. તમારો અંતરાત્મા સાચો છે કે સંબંધમાં સમાનતા હોવી જોઈએ. પરંતુ, તમારા પ્રશ્નમાં પૂરી વાત સ્પષ્ટ નથી. તમે એ તો જણાવ્યું કે તમે બંને નોકરી કરો છો, પણ એ ન જણાવ્યું કે શું તમે બંને સરખા પૈસા પણ કમાઓ છો? આ સવાલ એટલા માટે જરૂરી છે, કારણ કે જો કોઈ 1 લાખ રૂપિયા કમાઈ રહ્યું હોય અને બીજાનો પગાર માત્ર 20 હજાર રૂપિયા હોય તો ખર્ચમાં સમાનતાની અપેક્ષા વાજબી નથી. જો બંને સરખા પૈસા કમાઈ રહ્યા હોય તો સૌથી પહેલા આ સ્થિતિને કોઈ નિર્ણય કર્યા વગર સમજવી જરૂરી છે. તમે એક વર્ષથી સંબંધમાં છો. બંને નોકરી કરે છે. પાર્ટનર કાળજી રાખનાર છે. એટલે કે સંબંધ અસુરક્ષિત કે એકતરફી નથી લાગતો. મુશ્કેલી માત્ર બિલની નથી, મુશ્કેલી એ અપેક્ષાની છે, જે ધીમે ધીમે બનતી જાય છે કે બહાર જઈશું તો પૈસા તમે જ આપશો. આ જ ભાવના જો સમયસર સમજવામાં અને કહેવામાં ન આવે, તો આગળ જતાં તે ગુસ્સો, મૌન કે પાવર ઇમ્બેલેન્સમાં બદલાઈ શકે છે. પૈસાને લઈને પુરુષ-મહિલાનું મનોવિજ્ઞાન અલગ કેમ? પૈસાનો સવાલ આજનો નથી. સદીઓથી પૈસાની સત્તા પુરુષોના હાથમાં રહી છે. જમીન, વેપાર, કમાણી, વારસો, આ બધા પર ઐતિહાસિક રીતે પુરુષોનું નિયંત્રણ રહ્યું છે. આજે પણ વૈશ્વિક સ્તરે જોઈએ તો દુનિયાની 90 ટકાથી વધુ સંપત્તિ પુરુષો પાસે છે. આનો અર્થ એ નથી કે મહિલાઓ સક્ષમ નથી, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે સિસ્ટમે તેમને આર્થિક નિર્ણયોથી દૂર રાખ્યા. આની મનોવૈજ્ઞાનિક અસર આજે પણ સંબંધોમાં દેખાય છે. ઘણી મહિલાઓ અજાણતામાં એવું અનુભવતી જ નથી કે બહાર જઈને બિલ ચૂકવવું પણ એક પ્રકારની સત્તા છે. તેમના મગજમાં એ કોડેડ રહે છે કે બિલ તો છોકરો જ આપશે, જાણે કે આ કોઈ કુદરતી ક્રમ હોય. ઘણી વાર તેઓ એટલા માટે પણ આગળ નથી વધતી કારણ કે તેમને શીખવવામાં આવ્યું છે કે પૈસા પર અધિકાર જતાવવો એ સારી છોકરી હોવાની નિશાની નથી. ઘણી વાર કમાણી કરવા છતાં પણ પૈસાને લઈને છોકરીઓના મનમાં અસુરક્ષા પણ વધુ હોય છે. આ પણ સદીઓની જિનેટિક કન્ડિશનિંગનો જ એક ભાગ છે, કારણ કે તેઓ આર્થિક રીતે હંમેશા પરાધીન અને અસુરક્ષિત રહી. સામાજિક કન્ડિશનિંગમાં પૈસાની સત્તા પુરુષો પાસે પુરુષોને બાળપણથી જ શીખવવામાં આવે છે કે કમાવવું અને ખર્ચ કરવું તેમની જવાબદારી છે. ફિલ્મો, વાર્તાઓ, સમાજ, દરેક જગ્યાએ આ જ સંદેશ મળે છે કે છોકરીને ઇમ્પ્રેસ કરવા માટે પૈસા ખર્ચ કરવા જરૂરી છે. ડિનર, ગિફ્ટ્સ, ટ્રિપ, આ બધું પુરુષત્વનો પુરાવો બનાવી દેવામાં આવે છે. સમસ્યા ત્યારે થાય છે, જ્યારે આ ભૂમિકા કોઈ પ્રશ્ન કર્યા વિના સંબંધમાં આવી જાય છે. આ વાતો હું એટલા માટે કહી રહી છું કારણ કે આ વાતો એક વ્યાપક સમજણમાં મદદરૂપ છે. આનો અર્થ એ નથી કે તમે તમારી વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં તમારો પક્ષ ન રાખો. શું આ અસમાન રોકાણ છે કે ઓવરથિંકિંગ? આ સવાલનો જવાબ બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઇટ નથી. જો તમે એટલા માટે અસ્વસ્થતા અનુભવી રહ્યા છો કારણ કે તમને લાગે છે કે તમારી મહેનતની કમાણીને આપમેળે ટેકન-ફોર-ગ્રાન્ટેડ લેવામાં આવી રહી છે, તો આ ઓવરથિંકિંગ નથી. આ તમારી ભાવનાત્મક સીમાનો સંકેત છે. પરંતુ જો તમે અંદરથી એવી અપેક્ષા રાખો છો કે “હું ખર્ચ કરીશ તો બદલામાં મને વધુ પ્રેમ, ધ્યાન કે નિયંત્રણ મળશે,” તો અહીં આત્મમંથન જરૂરી છે. અસમાનતા માત્ર પૈસા આપવાથી નથી બનતી, અસમાનતા ત્યારે બને છે જ્યારે એકનું યોગદાન દેખાય છે અને બીજાનું અદૃશ્ય થઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, તમારી ગર્લફ્રેન્ડ કેરિંગ છે. કદાચ તે ઘરે રસોઈ કરતી હોય, તમારી વાતો સાંભળતી હોય, ભાવનાત્મક ટેકો આપતી હોય. આ યોગદાન પણ રોકાણ છે, પરંતુ આ બધું સ્પષ્ટપણે દેખાતું નથી. તેથી પહેલા તમારી જાતને પૂછો કે શું હું તેના યોગદાનને મહત્વ આપું છું? જો સંબંધમાં કોઈ પ્રકારની અસમાનતા હોય તો તેનાથી આ મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય છે- શું આ વિશે વાત કરવી જોઈએ? જો સંબંધ તમારા માટે મહત્વનો હોય, તો ચોક્કસ વાત કરવી જોઈએ. પરંતુ વાત કરવાની રીત ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ વાતચીત આરોપ લગાવવા માટે ન હોવી જોઈએ, પરંતુ તે એક સામાન્ય સમજણ બનાવવા માટે હોવી જોઈએ. યાદ રાખો, સામેવાળી વ્યક્તિ કદાચ એવું અનુભવી જ ન રહી હોય કે તમને અસ્વસ્થતા થઈ રહી છે. ઘણીવાર છોકરીઓ એટલા માટે બિલ નથી આપતી કારણ કે તેમને લાગે છે કે તમે ખુશીથી બિલ ચૂકવી રહ્યા છો, અથવા તેમને ડર હોય છે કે ઓફર કરવાથી તમારો અહંકાર દુભાશે. તેથી વાતચીતમાં કરુણા રાખો. વાત કેવી રીતે શરૂ કરવી? પહેલાં એક સારો સમય પસંદ કરો. જુઓ કે તમારા પાર્ટનરનો મૂડ સારો હોય. એવા સમયે વાત કરો, જ્યારે બંને રિલેક્સ હોય, કોઈ ઝઘડો ન હોય. તેમની વાત પણ ધ્યાનથી સાંભળો. કદાચ તેની પાસે કોઈ કારણ હોય, જેમ કે ઓછો પગાર, ફેમિલી પ્રેશર કે આદત. જો તે ડિફેન્સિવ થઈ જાય, તો શાંત રહો. સમાનતા માત્ર બિલ શેર કરવી નથી અહીં એક ખૂબ જ જરૂરી સવાલ ઊભો થાય છે, શું તમે માત્ર ખર્ચ સરખો કરવા માંગો છો કે સત્તા પણ સરખી આપવા માંગો છો? સમાનતાનો અર્થ એ નથી કે દરેક બિલ 50-50 વહેંચાય. સમાનતાનો અર્થ છે, પૈસાને લઈને નિર્ણયો બંને મળીને લે, એકબીજાની કમાણીનું સન્માન થાય, કોઈ એવું ન દર્શાવે કે “હું વધારે કરું છું,” કોઈ એકના પૈસાથી સંબંધની શરતો નક્કી ન થાય. જો તમે ઇચ્છો છો કે તે ખર્ચમાં ભાગીદારી કરે, તો એ પણ જુઓ કે શું તમે તેના પૈસા, તેની નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને તેની એજન્સીને તેટલું જ સન્માન આપશો. આગળ જતાં જો સાથે રહેવા, લગ્ન કરવાની વાત આવે છે, તો ઘરના ખર્ચ, બચત, આયોજન બધામાં સમાનતા જરૂરી રહેશે. ત્યારે જ સંબંધ પાવર ગેમમાંથી બહાર આવી શકશે. નાણાકીય સુરક્ષા શા માટે જરૂરી છે? પૈસા માત્ર સુવિધાની વસ્તુ નથી, તે સુરક્ષા પણ આપે છે. જેની પાસે પૈસાનો અધિકાર હોય છે, તેની પાસે નિર્ણયોનો પણ અધિકાર હોય છે. તેથી સંબંધમાં બંને પાર્ટનર્સની નાણાકીય એજન્સી સમાન હોવી જોઈએ. કોઈ પણ એવું અનુભવે નહીં કે તે “ડિપેન્ડન્ટ” છે અથવા “એહસાન”માં જીવી રહ્યો છે. લાંબા સંબંધોમાં આ અસંતુલન ખૂબ જ ઝેરી સાબિત થાય છે. ટોક્સિક પેટર્નને ઓળખવી જરૂરી છે જો કોઈ પુરુષ માત્ર પૈસા ખર્ચીને આકર્ષિત કરવા માંગે છે અને વિચારે છે કે તેનાથી તેને સંબંધમાં વધુ નિયંત્રણ મળશે, તો આ એક ટોક્સિક પેટર્ન છે. આ પ્રેમ નહીં, સત્તાની રમત છે. તેવી જ રીતે, જો કોઈ સ્ત્રી માત્ર પૈસા, મોંઘી ભેટો અને ખર્ચથી જ સંબંધને માપે છે, તો તે પણ ટોક્સિક છે. સંબંધ ત્યારે ટ્રાન્ઝેક્શન બની જાય છે. સ્વસ્થ સંબંધ તે છે, જ્યાં પૈસા સાધન છે, ઓળખ નહીં. જો તમારી ગર્લફ્રેન્ડ વાત કર્યા પછી પણ બદલાવ નથી લાવતી અથવા તમને દોષ આપે છે કે “તમે પૈસાને લઈને કંજૂસ છો” તો આ એક રેડ ફ્લેગ હોઈ શકે છે. પરંતુ પહેલા વાત તો કરો. પોતાનું ધ્યાન કેવી રીતે રાખવું? આ દરમિયાન પોતાને અવગણશો નહીં. જો આ વાત તમને પરેશાન કરી રહી છે, તો મિત્રો સાથે શેર કરો, જર્નલ લખો. યાદ રાખો, તમે ખોટા નથી. આ તમારી લાગણીઓ છે અને તેને માન્ય કરવી જરૂરી છે. છેલ્લે આ સમજો જો તમે બંને આ વિશે સમજદારીપૂર્વક વાતચીત કરી શકો છો, તો આ સંબંધ વધુ મજબૂત જ થશે. યાદ રાખો, સાચો પ્રેમ તે છે, જ્યાં બંને એકબીજાને આગળ વધવામાં મદદ કરે, ન કે નિર્ભર બનાવે. આ નાનું પગલું તમારા સંબંધને ખૂબ મજબૂત બનાવી શકે છે. પૈસા સંબંધનું સાધન હોવા જોઈએ, શરત નહીં. જ્યારે બંને મળીને ખર્ચ અને નિર્ણયો શેર કરે છે, ત્યારે જ સંબંધ સાચી સમાનતાનો બને છે.