શું બાંગ્લાદેશ બોર્ડર વાળા ગામોમાં લૂંટપાટ-છેડતી અટકી?:જમીન મળી પરંતુ ફેન્સિંગ મુશ્કેલ, રસ્તો બદલી લે છે નદી, તણાઈ જાય છે BSF કેમ્પ

વાત 11 ઑગસ્ટની છે, પશ્ચિમ બંગાળના નાદિયા જિલ્લામાં રહેતા સચિન કર્માકાર અને નારાયણ દેવ ખેતરમાં કામ કરી રહ્યા હતા. ત્યારે બાંગ્લાદેશીઓનું ટોળું ગામમાં ઘૂસ્યું અને બંનેનું અપહરણ કરીને લઈ ગયા. આ જ દિવસે જલપાઈગુડીમાં ચાના વેપારી દીપાંકર ઘોષને ઘૂસણખોરી કરીને આવેલા 20 બાંગ્લાદેશીઓ ઉપાડી ગયા. આ માત્ર નાદિયા કે જલપાઈગુડીની સ્થિતિ નથી. બંગાળમાં બોર્ડર પર આવેલા ભારતના છેલ્લા ગામોમાં લોકો રોજેરોજ આ બધું સહન કરી રહ્યા છે. ભાસ્કર આવા 4 ગામોમાં પહોંચ્યું, જ્યાં બોર્ડર પર ફેન્સિંગ નથી. તેથી આ ઘૂસણખોરી માટે સૌથી સરળ રસ્તો છે. ગામલોકો જણાવે છે કે રાત્રે 40-50 ઘૂસણખોરો ગામમાં ઘૂસી આવતા અને લૂંટપાટ કરતા. મહિલાઓ અને દીકરીઓની છેડતી કરવામાં આવતી. ડરેલા ગામલોકો રાતભર પહેરો આપતા. બંગાળ સાથે બાંગ્લાદેશની 2,217 કિલોમીટર સીમા અડે છે. આમાંથી 9 જિલ્લાઓમાં 569 કિમીની બોર્ડર પર ફેન્સિંગ નથી. આમાંથી પણ 113 કિમીમાં નદી અને જંગલના કારણે ફેન્સિંગ કરવું શક્ય જ નથી. પહેલું ગામ- રાનાઘાટ, નાદિયા ‘રાત્રે તમંચો બતાવીને લૂંટતા, વહુ-દીકરીઓની પણ છેડતી કરતા’ સૌથી પહેલાં નાદિયાના રાનાઘાટ ગામ પહોંચ્યા. બોર્ડર પર તૈનાત BSF જવાનોએ અમને રોકીને આવવાનું કારણ પૂછ્યું. ID કાર્ડ બતાવ્યું તો આગળ જવા દીધા. થોડા આગળ વધતાં જ કોઈ પત્તા રમતું, તો કોઈ ચા પીતું મળ્યું. ઘૂસણખોરી વિશે પૂછતાં જ, તેઓ જૂના કિસ્સા યાદ કરવા લાગ્યા. ગામમાં રહેતા ગૌતમ અધિકારી જણાવે છે, ‘પહેલાં અહીં ઘૂસણખોરી સામાન્ય વાત હતી. રાતના અંધારામાં બાંગ્લાદેશીઓ નદી પાર કરીને ગામમાં ઘૂસી આવતા હતા. અમે ઘણી વાર ઘૂસણખોરી કરતા જોયા. પોલીસને પણ ફરિયાદ કરી, પરંતુ ત્યારે કોઈ કાર્યવાહી ન થઈ.’ પાસે બેઠેલા રાજુ બિસ્વાસ જણાવે છે, ‘બાંગ્લાદેશીઓ રાત્રે આવતા અને ગાય-ભેંસ છોડીને લઈ જતા હતા. ઘરમાંથી રાશન અને કિંમતી સામાન પણ લૂંટી જતા. ક્યારેક 10-20 લોકો આવતા, તો ક્યારેક 50. તેમની પાસે દેશી તમંચા અને હથિયારો હોતા હતા. વિરોધ કરવા પર જાનથી મારી નાખવાની ધમકી આપતા. ઘણી વાર મહિલાઓની છેડતી થઈ. વહુ-દીકરીઓ પણ સુરક્ષિત નહોતી.’ શું અત્યારે પણ આવી ઘટનાઓ બને છે, આના પર રાજુ કહે છે, ‘હવે સુરક્ષા પહેલાં કરતાં વધુ છે. પહેલાં 10-12 ગામોમાં BSFની બે-ત્રણ ચોકીઓ હતી. પેટ્રોલિંગ પણ ક્યારેક જ થતું હતું. હવે લગભગ દર 100 મીટર પર જવાન તૈનાત છે. દિવસ-રાત દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. હવે અમે પહેલાં કરતાં વધુ નિશ્ચિંત છીએ.’ ‘ઇચ્છામતી નદીના વળાંકોથી BSFની મુશ્કેલી વધી’ નદીના કિનારે પહેરો આપી રહેલા BSF જવાન સાથે અમે વાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. કેમેરા પર ન આવ્યા, પરંતુ ઓફ ધ રેકોર્ડ જણાવ્યું, ‘અમારી એક કંપની લગભગ 10 કિલોમીટર બોર્ડરની દેખરેખ રાખે છે, જેમાં લગભગ 100 જવાન હોય છે. સૌથી મોટો પડકાર અહીંની ભૌગોલિક સ્થિતિ છે.’ ‘ઈચ્છામતી નદી એક સીધી રેખામાં નથી વહેતી. ઘણી જગ્યાએ વળાંક છે, તેથી એક જગ્યાએથી 400-500 મીટર પછી સ્પષ્ટ નથી દેખાતું. રાત્રે પડકાર વધી જાય છે. જોકે હવે નાઈટ વિઝન વાળા નવા સાધનો આવ્યા છે, જેનાથી વધુ સારી રીતે દેખરેખ થઈ રહી છે.’ ‘અહીં ફેન્સિંગનું કામ પણ શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. હાલમાં રાસકોલથી ફેન્સિંગની શરૂઆત થઈ છે. આને આગળ વધારતાં રાનાઘાટ સુધી લઈ જવામાં આવશે. પછી સમગ્ર વિસ્તારનું ફેન્સિંગ કરવામાં આવશે.’ બીજું ગામ- કુલિયા, નાદિયા ‘ખુશી-ખુશી જમીન આપી, પરંતુ વળતર પૂરું ન મળ્યું’ રાનાઘાટથી થોડે દૂર કુલિયા ગામ છે. અહીં પહોંચતાં જ બોર્ડર પાસે પથ્થરના બે થાંભલા દેખાયા. ગામલોકોએ જણાવ્યું કે આ ઝીરો પોઇન્ટ છે. અહીંથી જ ફેન્સિંગ શરૂ થશે. ગામના રહેવાસી અભિરાજ દાસ જણાવે છે, ‘આ થાંભલા મમતા બેનર્જીની સરકારમાં લગાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ જમીન લેવાની પ્રક્રિયા BJP સરકાર આવ્યા પછી શરૂ થઈ.’ શું ફેન્સિંગમાં તમારી પણ જમીન ગઈ છે?, જવાબ મળ્યો- ‘હા, ઘૂસણખોરીથી પરેશાન હતા, એટલે ખુશીથી જમીન આપી. પહેલાં ક્યારે ચોરી થઈ જાય, ક્યારે કયો બાંગ્લાદેશી ઘૂસી આવે, ખબર નહોતી પડતી. જો ફેન્સિંગથી સુરક્ષા વધતી હોય, તો અમને કોઈ વાંધો નથી.’ વળતર વિશે પૂછતાં કહે છે, ‘ચાર કઠ્ઠા જમીનના બદલામાં સરકારે 50 હજાર રૂપિયા આપ્યા. જ્યારે જમીન લેતી વખતે કહ્યું હતું કે આના પર બનેલા ઘરનું પણ વળતર મળશે, પરંતુ આજ સુધી નથી મળ્યું. ઘણી વાર હેલેંચામાં રજિસ્ટ્રી ઑફિસના ચક્કર પણ લગાવી ચૂક્યા છીએ.’ જોકે ગામમાં ઘણા એવા લોકો પણ મળ્યા, જેઓ વળતરથી ખુશ છે. ત્રીજું ગામ- રાધાકૃષ્ણપુર, મુર્શિદાબાદ જ્યાં નદી દર વર્ષે રસ્તો બદલે છે, ત્યાં ફેન્સિંગ કેવી રીતે થશે? આ પછી અમે મુર્શિદાબાદના રાધાકૃષ્ણપુર ગામ પહોંચ્યા. અહીં જોતાં જ સમજાઈ જાય છે કે ફેન્સિંગમાં આટલી મુશ્કેલી કેમ છે. આ ચાર નદીના ટાપુઓ વાળો વિસ્તાર છે. પદ્મા નદી દર વર્ષે પોતાનો રસ્તો બદલે છે. નદીનો પ્રવાહ બદલાતાં જ ક્યાંક જમીન કપાઈને તણાઈ જાય છે, તો ક્યાંક કાંપ જમા થવાથી અસ્થાયી નવી જમીન બની જાય છે. એવામાં આજે જ્યાં ફેન્સિંગ થશે, આવતા વર્ષે ત્યાં જમીન બચેલી રહે, એ જરૂરી નથી. ધોવાણની અસર સમગ્ર ગામ પર દેખાય છે. અહીં રહેતા પ્રદીપ સાહા જણાવે છે, ‘રાધાકૃષ્ણપુરનો લગભગ અડધો ભાગ નદીમાં સમાઈ ચૂક્યો છે. એક સમયે ગામમાં ચાર પંચાયત સભ્યો હતા, પરંતુ જમીન ઓછી થયા પછી લોકોએ ગામ છોડી દીધું. હવે માત્ર એક પંચાયત સભ્ય બચ્યા છે.’ પ્રદીપ અમને નદી કિનારે લઈ ગયા. સામેની તરફ ઈશારો કરતાં બોલ્યા, ‘નદીના ધોવાણમાં આખું લારૂખાકીદિયાર ગામ તણાઈ ગયું. પહેલાં ત્યાં BSFની છાવણી હતી. ધોવાણ પછી તેને પણ હટાવવી પડી. હવે તે પાર કોઈ સ્થાયી તૈનાતી નથી. જરૂર પડે ત્યારે BSFના જવાનો હોડીથી ત્યાં પેટ્રોલિંગ કરવા જાય છે.’ BSFને 1,024 એકર જમીન મળી, પરંતુ ફેન્સિંગ હજુ પણ મુશ્કેલ પશ્ચિમ બંગાળમાં ભાજપ સરકારે 6 જુલાઈએ ફેન્સિંગ માટે 1,024 એકર જમીન BSFને સોંપી દીધી છે, પરંતુ માત્ર આનાથી ફેન્સિંગ શરૂ નથી થઈ જતું. આ વાત મુર્શિદાબાદના લેન્ડ એન્ડ રિફોર્મ ઑફિસર ઑફ ધ રેકોર્ડ સમજાવે છે. તેમણે જણાવ્યું, ‘ફેન્સિંગ શરૂ થવું એ છેલ્લું પગલું છે. આ પહેલાં ઘણી બાબતો કરવામાં આવે છે. અમે છેલ્લા બે મહિનાથી દિવસ-રાત જમીન સંપાદનના કામમાં લાગેલા છીએ. મોટાભાગના ખેડૂતો જાતે પોતાની જમીન આપી રહ્યા છે, પરંતુ ક્યાંક-ક્યાંક ખેડૂતો સાથે દલીલો પણ કરવી પડે છે.’ તેઓ જમીન સંપાદનની રીત બતાવતાં કહે છે, સૌથી પહેલાં સર્વે ઑફ ઈન્ડિયા (SoI)ના અધિકારીઓ BSFની સુરક્ષામાં સીમાનો સર્વે કરે છે. તેઓ જુએ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાથી 140 મીટરના અંતરે ફેન્સિંગ ક્યાં બનાવી શકાય છે. જો તે જગ્યાએ નદી, ધોવાણ કે દળદળ વાળી જમીન હોય, તો ફેન્સિંગની લાઈન થોડી અંદર નક્કી કરવામાં આવે છે. ‘આ પછી BSFના અધિકારીઓ સફેદ ઝંડા લગાવીને જમીનની નિશાનીઓ કરે છે. પછી જે ખેડૂતોની જમીન ફેન્સિંગ માટે જોઈએ છે, તેમને નોટિસ મોકલવામાં આવે છે અને જમીનના દસ્તાવેજો મંગાવવામાં આવે છે.’ ‘દસ્તાવેજોની ચકાસણી પછી જમીનની કિંમત નક્કી થાય છે. સંમતિ ન બનવા પર ચર્ચાના ઘણા રાઉન્ડ થાય છે. ઘણી વાર શરૂઆતી મુલ્યાંકનથી લગભગ બે ગણા સુધી વળતર આપીને સંમતિ બને છે. જો ખેડૂતો NOC આપી દે છે, તો વળતરનો ચેક આપીને જમીન BSFને સોંપી દેવામાં આવે છે.’ જોકે, તેમની ઑફિસમાં હાજર બીજા અધિકારી કહે છે, ’ખેતી-વાડી પ્રભાવિત થવાથી ગામલોકો વિરોધ કરે છે, જેના પછી પણ ઘણી જગ્યાએ ફેન્સિંગનું કામ અટકી જાય છે.’ ચોથું ગામ- ખાંડુઆ, મુર્શિદાબાદ ફેન્સિંગ કેવી રીતે શરૂ થાય, કોઈ માર્ગદર્શિકા નથી મળી આ પછી અમે મુર્શિદાબાદના જ ખાંડુઆ ગામ પહોંચ્યા. અહીંથી ફેન્સિંગનું કામ શરૂ થયું છે. અહીં મળેલા BSFના એક અધિકારીને અમે પૂછ્યું કે અહીં ફેન્સિંગ મુશ્કેલ કેમ છે? તેઓ જણાવે છે, ‘અહીં જમીન મળી ચૂકી છે, પરંતુ ફેન્સિંગ કેવી રીતે શરૂ થશે, તેની હજુ સુધી કોઈ માર્ગદર્શિકા આવી નથી. આશા છે ટૂંક સમયમાં નિર્દેશો મળશે. ત્યાં સુધી અમે સ્માર્ટ પેટ્રોલિંગ શરૂ કરી દીધું છે. આવનારા સમયમાં સેન્સર, સર્વેલન્સ અને બીજી હાઈટેક ટેકનોલોજી પણ મળશે. આના વગર આ આખા વિસ્તાર પર નજર રાખવી સરળ નથી. માત્ર ફેન્સિંગના ભરોસે અહીં સીમાની સુરક્ષા ન કરી શકાય.’ અધિકારી આગળ કહે છે, ‘અમે પહેલાં પણ અહીં ફેન્સિંગ કર્યું હતું, પરંતુ નદીનો પ્રવાહ એટલો ઝડપી હતો કે રામ નગર પાસે તાર તણાઈ ગયા. અત્યારે સમારકામ ચાલી રહ્યું છે. અહીં ફેન્સિંગ બનાવી દેવું જ પૂરતું નથી, તેને બચાવીને રાખવું એ વધારે મોટો પડકાર છે.’ જમીન વગર 90 કિમીનું ફેન્સિંગ 10 વર્ષ સુધી અટકેલું રહ્યું BSFમાં અમારા સૂત્રો જણાવે છે, ‘2017માં અમારા વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ 273 કિલોમીટરની બોર્ડરના ફેન્સિંગનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હતો, જેમાં 4 આઈલેન્ડનો વિસ્તાર સામેલ છે. ગૃહ મંત્રાલયે ચૂકવણી કરી અને મમતા સરકારે 238 કિલોમીટરના ફેન્સિંગ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી દીધી હતી. જ્યાં સુધી મને ખબર છે કે 90 કિલોમીટર સુધીની જમીન અમને નહોતી મળી, જે હવે મળી છે.’ જમીન સંપાદનનું કામ જોઈ રહેલા એક અધિકારીને જ્યારે અમે કારણ પૂછ્યું, તો તેમણે કહ્યું, ‘ઘણી જગ્યાએ નક્કી કરેલી સીમાથી વધુ જમીનની જરૂર હતી, પરંતુ લોકો આપવા તૈયાર નહોતા. સરકાર પણ ઘણા કિસ્સાઓમાં આગળ નહોતી આવતી. આ વખતે સ્પષ્ટ નિર્દેશ હતો કે ગમે તે ભોગે જમીન સંપાદન પૂરું કરવાનું છે. સરકાર બદલાયા પછી લોકોએ પણ જમીન આપવાનું શરૂ કરી દીધું.’ પશ્ચિમ બંગાળમાં ઘણી જગ્યાઓએ ફેન્સિંગનું કામ ઝડપથી ચાલી રહ્યું છે. ક્યાંક નવી વાડ લાગી રહી છે, તો ક્યાંક જૂની ફેન્સિંગનું સમારકામ થઈ રહ્યું છે. સરકાર BSFને જમીન સોંપી રહી છે અને મોટાભાગના પ્રભાવિત લોકોને વળતર પણ મળી ચૂક્યું છે. જોકે કેટલાક લોકો હજુ પણ રકમ અને પ્રક્રિયાથી સંતુષ્ટ નથી.