મણિપુરમાં ત્રીજી તિરાડ, મૈતેઈ પછી કુકી-નાગા દુશ્મન બન્યા:6 લાશો, 20 હત્યાઓ, 50 ઘરો સળગ્યા; લોકો બોલ્યા- 1992 જેવો ડર પાછો ફર્યો

7 ફેબ્રુઆરી, 2026ની વાત છે. મણિપુરના ઉખરુલ જિલ્લાના લિટાન સરઈખોંગ ગામમાં એક નાગા ટીચર સ્કૂલથી ઘર તરફ જઈ રહ્યા હતા. તેમણે કેટલાક છોકરાઓને રસ્તા પર બેસીને દારૂ પીતા જોયા. ટીચરે સ્કૂલની પાસે દારૂ પીવાની ના પાડી. આરોપ છે કે આ છોકરાઓ કુકી સમુદાયના હતા. તેમણે ટીચરને માર માર્યો અને ધમકી આપી કે જીવતા રહેવું હોય તો ઉખરુલ છોડી દો. આ મારપીટે વંશીય/જાતિય રંગ પકડી લીધો. 8 અને 9 ફેબ્રુઆરીની રાત્રે ભીડે લિટાન સરઈખોંગની આસપાસના નાગા સમુદાયના ગામોમાં 20થી વધુ ઘરો સળગાવી દીધા. માહોલ બગડતો જોઈને સરકારે 10 ફેબ્રુઆરીએ ઉખરુલ અને કાંગપોકપી જિલ્લાઓમાં ઈન્ટરનેટ સર્વિસ સસ્પેન્ડ કરી દીધી. બંને જિલ્લાઓની સરહદો પર અત્યારે પણ સેનાનો પહેરો છે. મણિપુરમાં હિંસા વચ્ચે ઇમ્ફાલથી કાંગપોકપી જિલ્લાને જોડતો રસ્તો બંધ કરી દેવામાં આવ્યો છે. અહીં ફોર્સ અને કુકી ઉગ્રવાદીઓ વચ્ચે અથડામણ પણ થઈ છે. મણિપુરમાં મે 2023થી મૈતેઈ અને કુકી સમુદાય વચ્ચે વંશીય હિંસા શરૂ થઈ હતી. વીતેલા 3 વર્ષમાં મોટાભાગનો સમય હિંસા વચ્ચે જ પસાર થયો. મણિપુરમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન હટ્યા પછી મૈતેઈ-કુકી વચ્ચેની લડાઈ થમી ગઈ, પરંતુ હવે કુકી અને નાગા સમુદાયો વચ્ચે શરૂ થયેલી હિંસાએ રાજ્યમાં ત્રીજી તિરાડ પેદા કરી દીધી છે. 4 મહિનાથી મણિપુર ફરી સળગી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરીથી જૂન સુધીમાં 48 લોકોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું, 20ની હત્યા કરી દેવામાં આવી અને 50થી વધુ ઘરો સળગાવી દેવામાં આવ્યા. આવો જ ડર 1992માં હતો, જ્યારે 5 વર્ષ ચાલેલા સંઘર્ષમાં એક હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા. ‘કુકી પતિને ગાડીમાંથી ઉઠાવી ગયા, 27મા દિવસે ડેડબોડી મળી’ 10 જૂને કુકી-નાગા સમુદાયો વચ્ચે તણાવ વધી ગયો, જ્યારે ખારમ વૈફેઈ ગામ પાસે 6 નાગા લોકોના અડધા કપાયેલા મૃતદેહો મળ્યા. આ લોકોને 13 મેના રોજ કાંગપોકપીથી અપહરણ કરવામાં આવ્યા હતા. આમાં દિલીપ થિયુમઈ પણ હતા. દિલીપની પત્ની વિનીલિયૂએ ભાસ્કરને જણાવ્યું, ‘હું અને દિલીપ બાળકની દવા લેવા કાંગપોકપી બજાર ગયા હતા. પાછા ફરતી વખતે કુકી લોકોના ગ્રુપે અમારી ગાડી રોકી લીધી. તેમણે તમામ મુસાફરોને બહાર કાઢ્યા, આંખો પર પટ્ટી બાંધી અને અલગ-અલગ ગાડીઓમાં બેસાડીને લઈ ગયા. બીજા દિવસે બધી મહિલાઓને છોડી દીધી, પરંતુ પુરુષોને ન છોડ્યા.' આ દિલીપની પત્ની વિનીલિયૂ છે. તેમને બાકીની મહિલાઓ સાથે છોડી દેવામાં આવ્યા હતા. તેઓ ઘરે પાછા આવી ગયા, પરંતુ દિલીપની ડેડબોડી જ મળી. ‘મેં બંદૂક લીધેલા લોકોથી પતિ વિશે પૂછ્યું, તો તેમણે ગુસ્સામાં કહ્યું કે તમે લોકોએ અમારા 3 પાદરીઓને માર્યા છે. અમે આનો બદલો લઈશું. 26 દિવસ સુધી મારા પતિની કંઈ ખબર ન પડી. 10 જૂને 6 શવ મળ્યા. અમને બોડીની ઓળખ માટે ઇમ્ફાલ હોસ્પિટલ બોલાવવામાં આવ્યા. લાશો પર દરેક જગ્યાએ ઈજાના નિશાન હતા. ચહેરો ઓળખાઈ રહ્યો ન હતો. મેં કપડાં પરથી દિલીપની ડેડબોડીને ઓળખી.’ જોઈન્ટ ટ્રાઈબ્સ કાઉન્સિલ (JTC) અને યુનાઈટેડ નાગા કાઉન્સિલ (UNC) મણિપુરમાં નાગા સમુદાયના સૌથી મોટા સંગઠનો છે. અમે JTCના પ્રમુખ સભ્ય મેરાચાઓ ઈન્કા સાથે વાત કરી. તેઓ જણાવે છે કે પોલીસે 6 લોકોના શવ સોંપ્યા હતા. અમારા ભાઈઓને બંધક બનાવીને યાતનાઓ આપવામાં આવી. શવ લેતા પહેલા અમે સરકાર સામે ત્રણ માંગણીઓ મૂકી છે. 1. અપહરણમાં સામેલ લોકો, ખાસ કરીને કુકી નેશનલ ફ્રન્ટના કેડર પર કડક કાર્યવાહી થાય, તેમના પર પ્રતિબંધ લાગે. 2. મહિલા સંગઠનની પ્રમુખ લાલબાઈ વૈફેઈ અને મણિપુર પોલીસના કર્મી થાન્ગ્ગિલિયને અમારા લોકોના અપહરણનો આદેશ આપ્યો. તેમની ધરપકડ કરવામાં આવે. 3. માર્યા ગયેલા લોકોના પરિવારને આર્થિક મદદ મળે, તેમના બાળકોનો અભ્યાસ ફ્રી કરવામાં આવે. 1992નો કુકી-નાગા ટકરાવ યાદ આવ્યો, ત્યારે 1 હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા મણિપુરની વસ્તીમાં આશરે 24% નાગા જાતિના છે. આ મોટાભાગે પહાડી જિલ્લાઓ ઉખરુલ, સેનાપતિ, ચંદેલ, તેન્ગનૌપાલ અને તમેન્ગલોંગમાં વસેલા છે. મૈતેઈ-કુકી સંઘર્ષથી આ સમુદાય દૂર જ રહ્યો. શાંતિ બહાલી પછી 4 ફેબ્રુઆરીએ મણિપુરમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન ખતમ થયું અને નવી સરકાર બની. યુમનામ ખેમચંદ સિંહ CM બન્યા. ત્રણ દિવસ પછી, એટલે કે 7 ફેબ્રુઆરીથી મણિપુરમાં નાગા-કુકી સમુદાયો વચ્ચે હિંસા ફાટી નીકળી. આસામ રાઇફલ્સ સાથે જોડાયેલા સિનિયર અધિકારીએ ભાસ્કરને જણાવ્યું, ‘વીતેલા 40 દિવસોમાં થયેલી હિંસક ઘટનાઓને જોતા અમારી ચિંતા મૈતેઈ-કુકી સંઘર્ષ પરથી હટીને નાગા-કુકીની નવી લડાઈ તરફ વળી ગઈ છે.’ ફ્રન્ટિયર મણિપુરના સંપાદક ધીરેન સદોકપમ આના પર કહે છે, ‘મણિપુરમાં નાગા અને કુકી વચ્ચે સંઘર્ષનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે. બંને સમુદાયો વચ્ચે છેલ્લો ટકરાવ 1992માં થયો હતો. આ 5 વર્ષ સુધી ચાલ્યો હતો. લગભગ 1 હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા. હજારો લોકોને બેઘર થવું પડ્યું હતું. હિંસા નહીં અટકે, તો આનાથી પણ વધુ ખરાબ પરિસ્થિતિ થઈ શકે છે.’ કારણ પૂછવા પર ધીરેન કહે છે, ‘મોટું કારણ સ્થાનિક ઘૂસણખોરી છે. ખીણ (ઘાટી)માંથી વિસ્થાપન પછી કુકી સમુદાયના ઘણા લોકો પહાડીઓ પર ચાલ્યા ગયા. ત્યાં પહેલાથી નાગા બહુલ ગામો હતા. કુકી પાસે પોતાના ગ્રુપ અને હથિયારો છે. આનાથી પહાડો પર તેમનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે. આ જોઈને નાગા સમુદાયમાં ચિંતા વધી ગઈ છે. તેથી નાના વિવાદો પણ મોટા ટકરાવમાં બદલાવા લાગ્યા છે.’ કુકી લીડર બોલ્યા- અમારા ખાવાની સપ્લાય રોકી, નાગા-મૈતેઈ સ્થિતિ વધુ બગાડશે કાંગપોકપી જિલ્લામાં બગડતી સ્થિતિ પર કુકી લીડર મોંઘવારી અને ખાવા-પીવાની અછતને મોટું ફેક્ટર માને છે. એક લીડરે ઓળખ જાહેર ન કરવાની શરતે વાત કરી. તેઓ જણાવે છે કે કાંગપોકપી અને ચુરાચંદપુરમાં જરૂરી વસ્તુઓ ખૂબ મોંઘી થઈ ગઈ છે. ગેસ અને પેટ્રોલ મળી રહ્યું નથી. ગેસ સિલિન્ડર 5 હજાર રૂપિયા સુધી વેચાઈ રહ્યો છે. તંગખુલ સમુદાયના લોકોએ કુકી વિસ્તારોમાં જવા વાળા ખાવા-પીવાના સામાનની સપ્લાય રોકી દીધી છે. આનાથી લોકોને ઘણી મુશ્કેલી થઈ રહી છે. બીજી તરફ, કુકી સ્ટુડન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશનના લીડર રૂબોલ મણિપુરના વિવાદમાં નાગા અને મૈતેઈ સમુદાય સાથે હોવાનો દાવો કરે છે. તેઓ કહે છે- બંને સમુદાય પહેલાથી મળેલા છે. નાગા અને મેતેઈના કારણે સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે. અમે અમારો બચાવ કરીને ચાલી રહ્યા છીએ. સરકાર પાસેથી મદદની આશા છે, પરંતુ અત્યાર સુધી અમારા માટે કંઈ કરવામાં આવ્યું નથી. નાગા સમુદાયનો આરોપ છે કે સુરક્ષાદળો કુકી લોકોને બચાવી રહ્યા છે? રૂબોલ જવાબ આપે છે, ’સેના કોઈ એકનો પક્ષ નથી લઈ રહી. તે બસ વચ્ચે પડીને બચાવ (મધ્યસ્થતા) કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. અમને સુરક્ષા દળો પાસેથી જ રિપોર્ટ મળ્યો છે કે ખોપૂમ ખીણમાં 200થી 300 લોકો કુકી વિસ્તારો પર હુમલો કરવાની તૈયારીમાં છે.’ લોકોને અપહરણ કરવા અને હિંસાના વિરોધમાં નાગા અને કુકી સમુદાય એકબીજાની વિરુદ્ધ રેલીઓ કાઢી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી 10 ધરપકડ, કાંગપોકપી, ઇમ્ફાલ અને ચુરાચંદપુરમાં NIA એક્ટિવ કુકી-નાગા સમુદાયો વચ્ચે હિંસા પર મુખ્યમંત્રી યુમનામ ખેમચંદ સિંહે યુનાઇટેડ નાગા કાઉન્સિલ અને કુકી સમુદાયના ડેલિગેશન સાથે બેઠક કરી. તેમણે 6 નાગા અને મે 2026માં કાંગપોકપીમાં 3 પાદરીઓની હત્યાની તપાસ NIAને સોંપી દીધી. ઉખરુલ અને કાંગપોકપી જિલ્લાઓમાં સેનાના સર્ચ ઓપરેશનનો હિસ્સો રહેલા CRPFના સિનિયર અધિકારી કહે છે, ‘ડેડબોડી મળ્યા પછી મણિપુર પોલીસ, આસામ રાઇફલ્સ અને CRPFએ કાંગપોકપી, ઇમ્ફાલ અને ચુરાચંદપુરમાં જોઈન્ટ ઓપરેશન ચલાવ્યું. 10 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે.’ NIAના જણાવ્યા અનુસાર, આ ધરપકડો ઇમ્ફાલ ઇસ્ટ, ઇમ્ફાલ વેસ્ટ, બિષ્ણુપુર, ચુરાચંદપુર, ઉખરુલ, ચંદેલ અને ફેરઝોલ જિલ્લાઓમાંથી કરવામાં આવી છે. નવેમ્બર 2024માં જિરીબામમાં એક મહિલાની હત્યા, જૂન 2024માં ઇમ્ફાલથી જિરીબામ જતા સમયે પૂર્વ CM એન બિરેન સિંહના કાફલા પર હુમલા અને નવેમ્બર 2023માં ઉખરુલમાં બેંક લૂંટના કેસમાં પણ અરેસ્ટિંગ (ધરપકડ) કરવામાં આવી છે.