ઉજ્જૈનના રાજા મહાકાલની ઉત્પત્તિની અમર ગાથા:દૂષણના આતંકથી ભક્તોને બચાવવા જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા મહાકાલેશ્વર, 500 વર્ષ પછી મંદિરનું પુનઃનિર્માણ

12 જ્યોતિર્લિંગોમાં ભગવાન મહાકાલેશ્વરનું વિશેષ સ્થાન છે. ઉજ્જૈનનું મહાકાલ મંદિર દેશનું મુખ્ય શિવધામ છે અને અહીં ભગવાન શિવ દક્ષિણમુખી જ્યોતિર્લિંગના રૂપમાં બિરાજમાન છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ઉજ્જૈનમાં મહાકાલની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? ભગવાન મહાકાલે ઉજ્જૈનને જ કેમ પસંદ કર્યું? પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, ભગવાન શિવ અહીં ભક્તોની રક્ષા માટે મહાકાલ રૂપમાં પ્રગટ થયા હતા. આજે શ્રાવણનો છેલ્લો સોમવાર છે. દિવ્ય ભાસ્કર ભગવાન મહાકાલની ઉત્પત્તિથી લઈને મહાકાલલોક બનવા સુધીની સંપૂર્ણ કહાણી જણાવી રહ્યું છે. રાજા ચંદ્રસેન પરમ શિવ ભક્ત હતા મહાકાલ મંદિરમાં મહાનિર્વાણી અખાડાના મહંત વિનીત ગિરિ મહારાજ અનુસાર, પ્રાચીન સમયમાં ઉજ્જૈનને 'અવંતિકા'ના નામથી ઓળખવામાં આવતું હતું. અહીંના રાજા ચંદ્રસેન ભગવાન શિવના પરમ ભક્ત હતા. તેઓ નિયમિત રૂપે શિવની આરાધના કરતા હતા. એક બ્રાહ્મણ બાળકે રાજા ચંદ્રસેનને શિવની પૂજા કરતા જોયા. તે પણ ભગવાન શિવની ભક્તિથી પ્રભાવિત થયો અને પૂરી શ્રદ્ધા સાથે તેમની આરાધના કરવા લાગ્યો. સૌ પ્રથમ જુઓ મહાકાલ મંદિરની જૂની તસવીર… દૂષણના આતંકથી ઉજ્જૈન ધ્રુજી ઉઠ્યું હતું આ દરમિયાન દૂષણ નામનો એક શક્તિશાળી દૈત્ય લોકો પર અત્યાચાર કરી રહ્યો હતો. તે જ્યાં જતો, ત્યાં સાધુ-સંતો અને ભગવાનની આરાધના કરનારા લોકોને પરેશાન કરતો હતો. જ્યારે દૂષણના ઉજ્જૈન આવવાના સમાચાર રાજા ચંદ્રસેનને મળ્યા ત્યારે તેઓ ભયભીત થઈ ગયા. પરંતુ જે બાળકોએ ભગવાન શિવની આરાધના શરૂ કરી હતી, તેમનો વિશ્વાસ ડગમગ્યો નહીં. તેમણે દૈત્યના ડરથી પણ શિવ પૂજા છોડી નહીં. ભક્તોની રક્ષા માટે મહાકાલ પ્રગટ થયા પૌરાણિક કથા અનુસાર, જ્યારે દૂષણે તે બાળકોને મારવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે ભગવાન શિવ મહાકાલના રૂપમાં પ્રગટ થયા. તેમણે દૂષણનો વધ કરીને ભક્તોની રક્ષા કરી. આ પછી ભગવાન શિવ આ જ સ્થાન પર જ્યોતિર્લિંગના રૂપમાં બિરાજમાન થયા. આ જ જ્યોતિર્લિંગ આગળ જતાં મહાકાલેશ્વરના નામથી પ્રસિદ્ધ થયું. મહાકાલ જ્યોતિર્લિંગની વિશેષતા શું છે? મહંત વિનીત ગિરિ મહારાજ અનુસાર, સનાતન પરંપરામાં શિવલિંગના અલગ-અલગ સ્વરૂપો જણાવવામાં આવ્યા છે. સ્વયંભૂ શિવલિંગ, પાર્થિવ શિવલિંગ અને જ્યોતિર્લિંગ મુખ્ય છે. દેશમાં કુલ 12 જ્યોતિર્લિંગ માનવામાં આવ્યા છે અને આમાં ભગવાન મહાકાલેશ્વરનું વિશેષ સ્થાન છે. ઉજ્જૈનને મોક્ષદાયિની સપ્તપુરીઓમાં પણ સામેલ કરવામાં આવે છે. અહીં મહાકાલેશ્વર ઉપરાંત હરસિદ્ધિ માતા, કાલ ભૈરવ સહિત અનેક પ્રાચીન મંદિરો અને તીર્થો છે. આ જ કારણ છે કે ઉજ્જૈનને શિવ અને તીર્થોની નગરી તરીકે પણ વિશેષ ઓળખ મળી છે. ક્યારે-ક્યારે થયો વિસ્તાર અને કોણે કરાવ્યું પુનર્નિર્માણ? ઉજ્જૈનનું મહાકાલ મંદિર માત્ર આસ્થાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ હજારો વર્ષ જૂના ઇતિહાસ અને અનેક રાજવંશોના ઉતાર-ચઢાવનું પણ સાક્ષી રહ્યું છે. માન્યતા છે કે, મંદિરની પરંપરા દ્વાપર યુગ પહેલાની પણ છે. સમયની સાથે મંદિર પર ઘણી વાર સંકટ આવ્યું, તેને નુકસાન થયું અને અલગ-અલગ શાસકોએ તેનું પુનર્નિર્માણ કરાવ્યું. દ્વાપર યુગ પહેલાની માનવામાં આવે છે સ્થાપના સંસ્કૃતિ અને પુરાતત્વવિદ્ ભગવતી લાલ રાજપુરોહિતના મતે, પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર મહાકાલ મંદિરની સ્થાપના દ્વાપર યુગ પહેલાંની હોવાનું કહેવાય છે. એવી માન્યતા છે કે જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ઉજ્જૈનમાં શિક્ષણ મેળવવા આવ્યા હતા, ત્યારે તેમણે મહાકાલ સ્તોત્રનું ગાન કર્યું હતું. છઠ્ઠી સદીમાં રાજા ચંદ્રપ્રદ્યોતના સમયમાં મહાકાલ ઉત્સવ યોજાયો હોવાનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે. પછીના સાહિત્યમાં પણ મહાકાલ મંદિરનું વર્ણન જોવા મળે છે. રાજા ભોજે મંદિરનો વિસ્તાર કરાવ્યો 11મી સદીમાં રાજા ભોજના સમયમાં ઉજ્જૈનમાં અનેક મંદિરોનું નિર્માણ અને વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આમાં મહાકાલ મંદિરનો પણ સમાવેશ થતો હતો. એવું કહેવાય છે કે રાજા ભોજે મંદિરના શિખરને પણ ઊંચું કરાવ્યું હતું. 7મી સદીના બાણભટ્ટના સાહિત્યમાં પણ મહાકાલ મંદિરનું વર્ણન મળવાની વાત કહેવાય છે. 1234માં ઇલ્તુતમિસના હુમલાથી મંદિરને નુકસાન ઇતિહાસ અનુસાર, 13મી સદીમાં દિલ્હીના શાસક ઇલ્તુતમિસ દ્વારા ઉજ્જૈન પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. આ દરમિયાન મહાકાલ મંદિરને પણ નુકસાન થયું હતું. ત્યારબાદ મંદિરની મૂળ સંરચના લાંબા સમય સુધી અસ્તિત્વમાં રહી ન હતી. સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર, જ્યોતિર્લિંગની પૂજા કોઈને કોઈ સ્વરૂપે ચાલુ રહી હતી. લગભગ 500 વર્ષ પછી રાણોજી સિંધિયાએ પુનર્નિર્માણ કરાવ્યું મરાઠા શાસન દરમિયાન ઉજ્જૈનનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ ફરી વધ્યું. ગ્વાલિયરના સિંધિયા રાજવંશના સ્થાપક રાણોજી સિંધિયાએ મહાકાલ મંદિરના પુનર્નિર્માણ અને જ્યોતિર્લિંગની પુનઃપ્રતિષ્ઠાનું કાર્ય કરાવ્યું. કહેવાય છે કે રાણોજી સિંધિયાએ ઉજ્જૈનમાં મહાકાલ મંદિરની દુર્દશા જોઈ ત્યારે તેમણે મંદિરના પુનર્નિર્માણનો સંકલ્પ લીધો. તેમણે અધિકારીઓ અને સ્થાનિક વેપારીઓને મંદિર નિર્માણ પૂર્ણ કરાવવા નિર્દેશ આપ્યા. બંગાળ વિજયથી પાછા ફર્યા પછી તેમણે નવનિર્મિત મંદિરમાં મહાકાલની પૂજા કરી. રાણોજી સિંધિયાની સમાધિ આજે પણ શુજાલપુરમાં મહાકાલ મંદિરના પુનર્નિર્માણ અને ધાર્મિક આયોજનોની પુનઃ શરૂઆત પછી રાણોજી સિંધિયાની એક યાત્રા દરમિયાન શુજાલપુરમાં મૃત્યુ થઈ. તેમની સમાધિ ત્યાં જ બનાવવામાં આવી, જે આજે પણ મોજૂદ છે. સમાધિ પર તેમની સ્મૃતિમાં મરાઠી ભાષામાં લેખ પણ અંકિત છે. સિંહસ્થની પરંપરા પણ ફરી શરૂ થઈ મરાઠા કાળમાં મહાકાલ મંદિરના પુનર્નિર્માણ સાથે ઉજ્જૈનના ધાર્મિક ગૌરવને ફરી મજબૂતી મળી. આ જ સમયગાળામાં સિંહસ્થ આયોજનની પરંપરાને પણ ફરી શરૂ કરાવવાનો શ્રેય રાણોજી સિંધિયાને આપવામાં આવે છે. જુઓ મહાકાલની ભક્તિ અને રાજાને સન્માન… મહાકાલ જ્યોતિર્લિંગને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું? મંદિર પર સંકટના સમયગાળા સાથે જોડાયેલી માન્યતાઓ અનુસાર, આક્રમણ સમયે પૂજારીઓએ જ્યોતિર્લિંગને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેને કુંડમાં છુપાવી દીધું હતું. બાદમાં પરિસ્થિતિઓ સામાન્ય થતાં તેની પુનઃપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી. મંદિરના જૂના સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલી ઘણી વાતો ઇતિહાસ, સ્થાનિક પરંપરાઓ અને ધાર્મિક માન્યતાઓમાં અલગ-અલગ સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે. જુઓ વર્તમાનમાં શ્રીમહાકાલ મહાલોક… મહાકાલ મંદિરથી મહાકાલ લોક સુધી આજે મહાકાલ મંદિરની આસપાસ જે ભવ્ય મહાકાલ લોક જોવા મળે છે, તે આધુનિક સમયમાં વિકસાવવામાં આવેલો ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સંકુલ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય મહાકાલ મંદિર આવતા શ્રદ્ધાળુઓને વધુ સારી સુવિધાઓ આપવાની સાથે ઉજ્જૈનની શિવ પરંપરા અને પૌરાણિક કથાઓને ભવ્ય સ્વરૂપમાં પ્રદર્શિત કરવાનો છે. મહાકાલ લોકમાં ભગવાન શિવ સાથે જોડાયેલી કથાઓ, પુરાણો અને શિવના વિવિધ સ્વરૂપોને મૂર્તિઓ, ભીંતચિત્રો અને કલાત્મક રચનાઓ દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. અહીં પ્રવેશ કરતા જ શ્રદ્ધાળુઓને શિવની કથાઓ અને ઉજ્જૈનની ધાર્મિક પરંપરા સાથે જોડાયેલો એક દૃશ્યાત્મક અનુભવ મળે છે. એટલે કે, મહાકાલની વાર્તા ફક્ત એક મંદિરની વાર્તા નથી - તે શ્રદ્ધા, સંઘર્ષ, પુનર્નિર્માણ અને ઉજ્જૈનના બદલાતા ધાર્મિક ઇતિહાસની સદીઓ લાંબી યાત્રા છે. પ્રતિદિન આરતી: આજ્ઞા લઈને ખુલે છે કપાટ મહાકાલ મંદિરમાં ભગવાનની પ્રતિદિન પૂજા-અર્ચના એક નિર્ધારિત પરંપરા અને વિધિ અનુસાર થાય છે. ભસ્મ આરતી પહેલાં પૂજારી કોટિ તીર્થના જળથી પોતાને શુદ્ધ કરી ઘંટડી વગાડીને ભગવાન મહાકાલ પાસેથી મંદિરમાં પ્રવેશની આજ્ઞા લે છે. આ પછી વીરભદ્ર, ગણેશ, માતા પાર્વતી અને કાર્તિકેયનું પૂજન-અભિષેક કરીને ગર્ભગૃહની પૂજા પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. ભગવાન મહાકાલનો 16 મંત્રોના ઉચ્ચારણ સાથે પંચામૃત, અત્તર, ભાંગ, શેરડીના રસ અને જળથી અભિષેક કરવામાં આવે છે. શ્રાવણના સોમવારે ભગવાનના ઉપવાસની પરંપરાને કારણે સવારે નૈવેદ્ય ચઢાવવામાં આવતું નથી. દેશમાં 12 જ્યોતિર્લિંગ આવેલા છે ભારતમાં 12 જ્યોતિર્લિંગ આવેલા છે. એકલા મધ્ય પ્રદેશમાં જ 2 જ્યોતિર્લિંગ છે. જ્યારે સૌથી વધુ મહારાષ્ટ્રમાં 3 જ્યોતિર્લિંગ છે.