50 વર્ષ પહેલાં ચંદ્રથી શરૂ થયેલી સફર હવે મંગળ તરફ:હબલથી જેબ્સ વેબ સુધી, કવિની કલ્પનાથી આગળ વધીને અનંત અવકાશનો તાગ મેળવતી નાસા

આપણા જાણીતા કવિ જયંત પાઠકે એક કવિતામાં કહ્યું હતું કે, "કરોળિયાના જાળામાં આખા બ્રહ્માંડને તરફડતું જોવાની આંખ છે? હોય તો તું કવિતા કરી શકે કદાચ." જયંત પાઠકે આ કવિતા ક્યારે લખી એ ખ્યાલ નથી. અને ઉપરની પંક્તિઓ પણ કવિતા લખવા માટે કેટલી હિંમત અને સંવેદનાની જરૂર પડે છે એ કદાચ વ્યક્ત કરે છે. પણ આજનો માનવી અફાટ બ્રહ્માંડનો તાગ મેળવવાના પ્રથમ પગલાં રૂપે, 50 વર્ષથી વધુ સમય પહેલાં અવકાશયાત્રી નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ દ્વારા ચંદ્ર પર પગ મૂકીને પાછો આવી ગયો, અને તેમની સાથે બઝ એલ્ડ્રિન પણ ચંદ્ર પર ઉતર્યા હતા જ્યારે માઈકલ કોલિન્સ કમાન્ડ મોડ્યુલમાં ચંદ્રની પરિક્રમા કરતા રહ્યા. નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ જ્યારે ચંદ્રની સપાટી પર ઉતર્યા ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું: "That's one small step for man, one giant leap for mankind." નાસા માનવજાતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિનું પ્રતીક બની ગઈ આ એક વાક્ય માનવ ઇતિહાસના સૌથી પ્રેરણાદાયી શબ્દોમાં સામેલ છે. અને જયંત પાઠક જે બ્રહ્માંડના તરફડાટની વાત કરે છે, એનો ખોળો ખૂંદતા ખૂંદતા માનવી અત્યારે મંગળ ગ્રહ પર વસવાનું સપનું વાવી રહ્યો છે. અને એના આ સપના ઉપરાંત બ્રહ્માંડના અન્ય રહસ્યોનો તાગ મેળવવાનું શક્ય બનાવે છે તે છે અમેરિકાની NASA (National Aeronautics and Space Administration) નામની સંસ્થા. અને છેલ્લા લગભગ સાત દાયકાથી નાસા માત્ર અમેરિકા જ નહીં પરંતુ સમગ્ર માનવજાતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિનું પ્રતીક બની ગઈ છે. ચંદ્ર પર માનવને ઉતારવાથી લઈને મંગળ પર રોબોટ મોકલવા અને બ્રહ્માંડના અબજો પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલાં આકાશગંગાઓના રહસ્યો ઉકેલવા સુધી નાસાએ ઇતિહાસ રચ્યો છે. સ્પુટનિકના પડકારથી શરૂ થયેલી નાસાની વૈશ્વિક સફર અત્યારે અવકાશ વિજ્ઞાન ભણતો કોઈ પણ વિદ્યાર્થી જે સંસ્થામાં કામ કરવાનું સપનું જુએ છે એ નાસાની સ્થાપના પાછળનું મુખ્ય કારણ હતું સોવિયેત સંઘ દ્વારા 1957માં સ્પુટનિક-1 ઉપગ્રહનું સફળ પ્રક્ષેપણ. જે દેશનો ઝોક એના જન્મથી જ વિજ્ઞાન તરફ રહ્યો છે એવું અમેરિકા આ ઘટના પછી વૈજ્ઞાનિક અને ટેક્નોલોજીકલ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી આગળ વધવા માટે સજ્જ થવા લાગ્યું. અને સોવિયેત સંઘ જેના સ્થાપનમાં નિમિત્ત બન્યું એ નાસા 1 ઓક્ટોબર, 1958ના રોજ સત્તાવાર રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યું. શરૂઆતમાં નાસામાં માત્ર લગભગ 8000 કર્મચારીઓ હતા, જ્યારે આજે તેમાં દેશ-વિદેશના હજારો વૈજ્ઞાનિકો, ઇજનેરો, ટેક્નિશિયનો અને અંતરિક્ષયાત્રીઓ કાર્યરત છે. આજે નાસાનું મુખ્ય મથક વોશિંગ્ટન D.C.માં છે અને તેનાં સંશોધન કેન્દ્રો ફ્લોરિડાથી લઈને કેલિફોર્નિયા અને ટેક્સાસ સુધી ફેલાયેલાં છે. હબલ ટેલિસ્કોપ દ્વારા બ્રહ્માંડ દર્શન અને ખગોળીય દ્રષ્ટિકોણમાં ક્રાંતિ જે નાસા અને એની સિદ્ધિઓ વિશે લખવા અત્યારે બ્રહ્માંડ પણ નાનું પડે એટલો એનો વ્યાપ છે. જેમ કે હબલ નામના વૈજ્ઞાનિકના નામ પરથી 1990માં લોન્ચ થયેલ હબલ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ એ બ્રહ્માંડને જોવાની આપણી દ્રષ્ટિ જ બદલી નાખી. જે સ્ટીફન હોકિંગે બ્લેક હોલ્સની પરિકલ્પના આપણને સરળ ભાષામાં સમજાવી અને જે હોકિંગ બ્લેક હોલ્સના જન્મના અદભુત ફોટા જોવા જીવિત ના રહ્યા, એ ઉપરાંત લાખો આકાશગંગાઓ, તારાઓના જન્મના અદભુત ફોટા હબલે દુનિયાને બતાવ્યા. અને આ આપણા રહેઠાણ એવી પૃથ્વીની બહાર, આપણા પાડોશી જેવા કે ચંદ્ર, મંગળ, શનિ, ગુરુ જેવા ગ્રહો સાથે વાટકી વ્યવહારની શક્યતાઓના દરવાજા ઉઘાડી આપ્યા નાસાએ. મંગળના લાલ ગ્રહ પર પ્રાચીન સૃષ્ટિની શોધ જો ચંદ્ર નાસાનું પ્રથમ મોટું સ્વપ્ન હતું તો મંગળ તેનું આગામી લક્ષ્ય છે. નાસાના સ્પિરિટ, ઓપર્ચ્યુનિટી, ક્યુરિયોસિટી, પર્ઝેર્વન્સ જેવા રોવર્સે મંગળની જમીન વિશે અમૂલ્ય માહિતી આપી છે. ખાસ કરીને પર્ઝેર્વન્સ રોવર્સ મંગળ પર પ્રાચીન જીવનના પુરાવા શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેની સાથે મોકલાયેલું ઇન્જેન્યુઇટી હેલિકોપ્ટર બીજા ગ્રહ પર ઉડાન ભરનાર માનવજાતનું પ્રથમ વિમાન બન્યું. જેબ્સ વેબ ટેલિસ્કોપ દ્વારા સુદૂર ભૂતકાળના બ્રહ્માંડની ઝાંખી હવે હબલ સ્પેસ ટેલિસ્કોપથી બ્રહ્માંડ સાથે સંતાકૂકડી રમવાની જે રમત શરૂ થઈ તે હવે, ૨૦૨૧માં લોન્ચ થયેલા જેમ્સ વેબ્બ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ(JWST) જે અત્યાર સુધીનું સૌથી શક્તિશાળી અવકાશ દૂરબીન છે ત્યાં પહોંચી છે. અને આ યાત્રાનો પડાવ નથી પણ ગતિ છે જે, બ્રહ્માંડના લગભગ 13.5 અબજ વર્ષ જૂના પ્રકાશને જોઈ શકે છે. તેના કારણે વૈજ્ઞાનિકો બ્રહ્માંડની શરૂઆત અને દૂરના ગ્રહોના વાતાવરણનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. આર્ટેમિસ મિશન દ્વારા ચંદ્ર પર કાયમી માનવ વસવાટનું આયોજન નાસાના અપોલો એ માનવને ચંદ્ર પર પહેલી વખત પહોંચાડ્યો જ નથી, પણ એની પાંખમાં હામ પણ ભરી છે. અને એટલે જ પછી લગભગ પાંચ દાયકાઓ બાદ નાસાએ આર્ટેમિસ પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો છે. તેનો હેતુ માત્ર ફરી ચંદ્ર પર જવાનો નથી પરંતુ ત્યાં લાંબા સમય માટે માનવ વસવાટની તૈયારી કરવાનો છે. અવકાશ વિજ્ઞાનથી રોજીંદા માનવ જીવનમાં આવેલી સુવિધાઓ અમેરિકાના કુલ ફેડરલ બજેટમાં જેનો હિસ્સો માત્ર આશરે અડધા ટકાથી પણ ઓછો છે એવી નાસાની અંતરિક્ષ ટેક્નોલોજીના બાય-પ્રોડક્ટ જેવા, મેમરી ફોમ, સ્ક્રેચ-રેઝિસ્ટન્ટ ચશ્માના લેન્સ, વાયરલેસ ઉપકરણો, સેટેલાઇટ હવામાન આગાહી, GPS વગેરેનો ઉપયોગ આપણા રોજિંદા જીવનમાં પણ થાય છે. આધુનિક ટેક્નોલોજીકલ આધાર અને નાસા પ્રત્યે આભારની લાગણી આજે છત્રી કે રેઇનકોટ કે બરમુડા શોર્ટ્સ પહેરીને નીકળવાનું છે, એ જોવા મોબાઇલમાં વેધર એપ ખોલો ત્યારે નાસા નામના નવા જમાનાના મંદિર અને એની ટેક્નોલોજીનો મનોમન આભાર માનવાનું ચૂકાય એવું નથી. ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્ર સાથેની સહભાગીદારી અને ભવિષ્યની દિશા અત્યારે એલોન મસ્ક જેવા ભેજાબાજ અને દુનિયા બદલી નાખવામાં નિમિત્ત બનનાર એની ટેક્નોલોજીના પાયામાં નાસાનું બહુ મોટું યોગદાન છે. જેમ કે એક સમય હતો જ્યારે નાસા પોતે જ દરેક રોકેટ બનાવતી હતી. પણ આજે તે એલોન મસ્કના SpaceX, Blue Origin, Boeing અને અન્ય ખાનગી કંપનીઓ સાથે મળીને કામ કરે છે. આ ભાગીદારીના કારણે અવકાશયાત્રાનો ખર્ચ ઘટ્યો છે અને નવી ટેક્નોલોજીનો વિકાસ વધુ ઝડપથી થઈ રહ્યો છે. પૃથ્વીનું રક્ષણ, નૂતન તકનીકો અને માનવજાતની સુરક્ષા દર વર્ષે લાખો વિદ્યાર્થીઓ જેના STEM કાર્યક્રમો, ઇન્ટર્નશિપ અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓથી પ્રેરાય છે એ અજાયબઘર જેવું નાસા માત્ર અન્ય ગ્રહોનો અભ્યાસ કરતી નથી. તે હવામાન પરિવર્તન, જંગલની આગ, દરિયાઈ સપાટીમાં વધારો, વાવાઝોડા અને એસ્ટરોઇડના જોખમો પર પણ સતત નજર રાખે છે. આવનારા વર્ષોમાં નાસાનું ધ્યાન માત્ર ચંદ્ર અથવા મંગળ પૂરતું નહીં રહે. વૈજ્ઞાનિકો યુરોપા અને ટાઇટન જેવા ચંદ્રો પર જીવનની સંભાવનાઓ શોધવા, ગ્રહોના વાતાવરણનું વિશ્લેષણ કરવા અને પૃથ્વીને જોખમરૂપ એસ્ટરોઇડ પર નજર રાખવા માટે નવાં મિશનો તૈયાર કરી રહ્યા છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI), રોબોટિક્સ અને અદ્યતન રોકેટ ટેક્નોલોજી સાથે નાસા અંતરિક્ષ સંશોધનને એક નવા યુગમાં લઈ જઈ રહી છે. અને આ બધું જોતા, સાંભળતા એવું માનવાનું મન થાય કે આપણી પૃથ્વી અને માનવજાત કદાચ સલામત હાથોમાં છે. અસીમ માનવ ક્ષમતા અને સંશોધનની અવિરત યાત્રા નાસા માત્ર એક અમેરિકી સંસ્થા નથી. તે માનવજાતની જિજ્ઞાસા, હિંમત અને અશક્યને શક્ય બનાવવાની ઇચ્છાનું જીવંત પ્રતીક છે. ચંદ્ર પરના પ્રથમ પગલાંથી લઈને બ્રહ્માંડના સૌથી દૂરના તારાઓ સુધી પહોંચવાની તેની સફર આપણને સતત યાદ અપાવે છે કે માનવની પોતાની જાતમાં શ્રદ્ધા, સપના જોવાનો એનો સ્વભાવ, એ સપના પૂરા કરવાનો જન્મજાત હક, વિજ્ઞાન, એના બે હાથ અને જેની કોઈ સીમા નથી એવા એક દિમાગ દ્વારા એ એક દિવસ બ્રહ્માંડની સીમા સુધી જરૂર પહોંચી જશે. કદાચ આગામી દાયકાઓમાં જ્યારે નાસાની મદદથી પ્રથમ માનવ મંગળ પર પગ મૂકશે અથવા અન્ય ગ્રહ પર જીવનના પુરાવા મળશે, ત્યારે કબરમાથી ગેલિલિયો, આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને કાર્લ સેગન જેવા વૈજ્ઞાનિકો જરૂર પડખું ફેરવશે.