મગજને હેક કરી નાખે મોબાઇલ:રીલનાં વળગણથી 24 કલાક જાસૂસી સુધી, તમારો ફોન જ હવે સૌથી મોટો દુશ્મન, ટેક કંપનીઓનું ખતરનાક અલ્ગોરિધમ સમજો

રાતના 1 વાગ્યાનો સમય છે. અમદાવાદના એક અંધારા રૂમમાં મોબાઈલની બ્લુ સ્ક્રીનનું અજવાળું તમારા ચહેરા પર પડી રહ્યું છે. તમે માનો છો કે તમે સાવ એકલા છો, પણ બરાબર એ જ સમયે હજારો કિલોમીટર દૂર અમેરિકાની સિલિકોન વેલીના સર્વરમાં તમારી આંગળીના એક ટચ પર અબજો રૂપિયાનો સોદો થઈ ચૂક્યો છે! ગઈકાલે મિત્ર સાથે મોઢેથી કરેલી વાત હોય કે અડધી રાત્રે તૂટતી તમારી ઈચ્છાશક્તિ... ફોન બધું જ જોઈ-સમજી અને નોંધી રહ્યો છે. તમને એમ કે તમે આઝાદ છો? તો જવાબ છે ના, અસલી ખેલ તો હવે શરૂ થયો છે! સર્વેલન્સ કેપિટલિઝમના આ ભયાનક ષડયંત્રે તમારો મત, તમારો મૂડ અને તમારું ખિસ્સું બધું જ હાઈજેક કરી લીધું છે. આ કોઈ જાદુ નથી, પણ મગજના ડોપામાઈનનો ઉપયોગ કરી તમને ગ્રાહકમાંથી સીધા એક પ્રોડક્ટ બનાવવાનું ગંભીર બ્રેઈન હેકિંગ છે. ચાલો આજે આપણે ડીકોડ કરીએ એલ્ગોરિધમની એ કાળી માયાજાળ, જેને જાણ્યા પછી તમે તમારો પોતાનો જ ફોન અડતા પણ ડરશો! નમસ્કાર... જો તમને અચાનક ખબર પડે કે આજે સવારે તમે જે કપડાં પહેર્યા, નાસ્તામાં જે ઓર્ડર કર્યું, કે આવતા મહિને તમે જે નવી ગાડી ખરીદવાના છો, એ તમારો પોતાનો નિર્ણય છે જ નહીં તો? જો હું તમને એમ કહું કે કોઈ અદ્રશ્ય તાકાત તમારું મગજ હેક કરીને આ બધું જ તમારી પાસે પરાણે કરાવી રહી છે, તો સૌથી મોટો ઝટકો કોને લાગશે? કદાચ તમને પોતાને જ! આપણે બધા જ એવું સ્ટ્રોંગલી માનીએ છીએ કે આપણે પૂરી રીતે આઝાદ છીએ. આપણે લોકશાહીમાં આપણો મત આપણી મરજીથી આપીએ છીએ, આપણા પરસેવાની કમાણી આપણી ઈચ્છાથી ખર્ચીએ છીએ. પણ શું ખરેખર હકિકત આવી છે? અત્યારે જ તમારો ફોન બાજુમાં મૂકીને માત્ર બે મિનિટ શાંતિથી વિચારશો, તો તમારા પગ નીચેથી જમીન ખસી જશે. વાતચીત સાંભળતો તમારો પોતાનો સ્માર્ટફોન ચાલો રોજબરોજની રિયલ લાઈફનું જ એક ઉદાહરણ લઈએ. ધારો કે રાજકોટ કે સુરતમાં રહેતો કોઈ સામાન્ય યુવાન કે વેપારી રવિવારે બપોરે પોતાના મિત્ર સાથે ડ્રોઈંગ રૂમમાં બેઠો છે. ટેબલ પર બંનેના સ્માર્ટફોન પડેલા છે. એ મિત્રને કહે છે કે, "યાર, ધંધાનો થાક બહુ લાગ્યો છે, આવતા મહિને ચાર દિવસ માટે મનાલી કે ગોવા ફરવા જવા જેવું છે." આ બંને વચ્ચે માત્ર મોઢેથી વાત થઈ છે. ફોનમાં કોઈએ કંઈ જ સર્ચ નથી કર્યું. પણ બે કલાક પછી જ્યારે એ માણસ ઇન્સ્ટાગ્રામ કે ફેસબુક ખોલશે, ત્યારે તેને ગોવા અને મનાલીના આકર્ષક ટૂર પેકેજની, સસ્તી ફ્લાઈટની અને લક્ઝરી હોટલની જાહેરાતો દેખાવા લાગશે. આવું તમારી સાથે પણ કેટલીય વાર થયું હશે. આપણે સૌ આને જાદુ કે ફોનની સ્માર્ટનેસ માની લઈએ છીએ અને મનોમન ખુશ પણ થઈએ છીએ કે ફોન આપણું કામ સરળ કરી રહ્યો છે. પણ, આ કોઈ જાદુ નથી, આ એક ખૂબ જ કોમ્પ્લેક્ષ અને સાઈન્ટિફિક ગેમ છે. તમે ગ્રાહક નથી, તમે ખુદ એક પ્રોડક્ટ છો આ આખી રમત છે ડેટા એલ્ગોરિધમ અને સર્વેલન્સ કેપિટલિઝમની. બહુ ભારેખમ શબ્દોમાં ન પડીએ તો સાવ સાદી ગુજરાતી ભાષામાં સમજીએ. સોશિયલ મીડિયા કે ઇન્ટરનેટ પર તમને બધું મફત મળે છે, બરાબર ને? ફેસબુક, વોટ્સએપ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ વાપરવાના કોઈ પૈસા નથી ચૂકવવા પડતા. પણ બિઝનેસનો ગોલ્ડન રૂલ છે કે જો કોઈ વસ્તુ મફત હોય, તો ત્યાં તમે પોતે જ એક પ્રોડક્ટ છો. હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના ખૂબ જ જાણીતા પ્રોફેસર શોશના ઝુબોફ આખી સિસ્ટમને સર્વેલન્સ કેપિટલિઝમ એટલે કે દેખરેખ રાખીને થતો વેપાર કહે છે. ગૂગલ, મેટા (ફેસબુક), એમેઝોન અને એપલ જેવી મોટી ટેક કંપનીઓ માટે તમારો અંગત અનુભવ, તમારી પસંદગી, અને તમારી લોકેશન હિસ્ટ્રી... આ બધું જ મફત કાચો માલ છે. ગુજરાતીઓના ખિસ્સા અને જીવન પર સીધી અસર હવે કદાચ તમે કહેશો કે, "મારે શું? મારો ડેટા જાય તો ભલે જાય, મને તો ફ્રીમાં એપ વાપરવા મળે છે ને!" પણ અહીં જ તમારાથી સૌથી મોટી ભૂલ થાય છે. આની સીધી અસર તમારા ખિસ્સા અને બેન્ક બેલેન્સ પર પડે છે. ગુજરાતનો સામાન્ય માણસ કે જે પાઈ-પાઈ બચાવીને પોતાના પરિવાર માટે પૈસા ભેગા કરે છે, તેને આ એલ્ગોરિધમ કેવી રીતે લૂંટી રહ્યું છે તે ખાસ સમજો. તમારી દરેક ઓનલાઈન હિલચાલ પરથી આ ટેક કંપનીઓ તમારું એક સચોટ ડિજિટલ પ્રોફાઇલ તૈયાર કરે છે. તમે ક્યારે ઉદાસ હોવ છો, ક્યારે ખુશ હોવ છો, તે બધું જ એલ્ગોરિધમને ખબર છે. એટલે જ જ્યારે તમને કંટાળો આવતો હોય કે મૂડ ખરાબ હોય, બરાબર ત્યારે જ ફૂડ એપ પરથી ગરમાગરમ ભજિયાં કે ચીઝ પિઝા ઓર્ડર કરવાનું નોટિફિકેશન આવે છે. અને તમે ઈચ્છા ન હોવા છતાં ઓર્ડર કરી દો છો. આનાથી તમારા મહિનાના બજેટમાં મોટું ગાબડું પડે છે અને તમને જાણ પણ થતી નથી. ડરવાની જરૂર નથી, આમાં જ એક મોટી તક છે અહીં માત્ર ડરવાની કે ગભરાઈને બધા સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ ડિલીટ કરી દેવાની કોઈ જરૂર નથી. જો તમે આ ડેટાની માયાજાળને સારી રીતે સમજી જાવ, તો તમે તમારા હજારો રૂપિયા અને કિંમતી સમય બચાવી શકો છો. આ એક અદભુત તક છે ડિજિટલ સ્માર્ટ બનવાની. જો આપણે એલ્ગોરિધમની આ રમત સમજી લઈશું, તો કંપનીઓ આપણને નહીં, પણ આપણે ટેકનોલોજીને કંટ્રોલ કરી શકીશું. આ કંપનીઓ માત્ર તમારો ડેટા ભેગો નથી કરતી, પણ એડવાન્સ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સછી એ ભવિષ્યવાણી કરે છે કે તમે આવનાર કલાકમાં શું કરવાના છો. અને એ જ પ્રમાણે તમને ટાર્ગેટ કરવામાં આવે છે. પણ અહીં એક મોટો સવાલ એ ઊભો થાય છે કે આપણું હોંશિયર મગજ આટલી જલ્દી આ એપ્લિકેશન્સની જાળમાં કેમ ફસાઈ જાય છે? શા માટે આપણે દિવસમાં સેંકડો વાર ફોનનો સ્ક્રીન અનલોક કરવા મજબૂર થઈએ છીએ? બ્રેઈન હેકિંગ: મગજનું રિમોટ કોના હાથમાં છે? શું તમને ક્યારેય એવો વિચાર આવ્યો છે કે ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ કે યુટ્યુબનું નોટિફિકેશન હંમેશા લાલ રંગનું જ કેમ હોય છે? તે લીલા કે ભૂરા રંગનું કેમ નથી હોતું? આ કોઈ ગ્રાફિક ડિઝાઇનરની ભૂલ નથી, આ પ્યોર ન્યુરોસાયન્સ છે! લાલ રંગ માનવ મગજમાં ભય, એલાર્મ અને તાત્કાલિક એક્શન લેવાનો સંકેત આપે છે. તમારું ધ્યાન ખેંચવા માટે દુનિયાના સૌથી સ્માર્ટ એન્જિનિયરો અને મનોવૈજ્ઞાનિકો લાખો ડોલરનો પગાર લઈને બેઠા છે. તેમનો ખાલી એક જ ટાર્ગેટ છે: તમારો ફોન મુકાવો ન જોઈએ. ડોપામાઈન લૂપ: ફોન અને જુગારનું મશીન નીર ઈયાલ નામના એક બહુ મોટા એક્સપર્ટ છે. તેમણે હૂક મોડેલથી સમજાવ્યું છે કે આપણને ફોનનું વ્યસન કેવી રીતે લગાવવામાં આવે છે. આના ચાર ચોક્કસ સ્ટેપ છે: જ્યારે તમે ઇન્સ્ટાગ્રામની ફીડ રિફ્રેશ કરવા સ્ક્રીન નીચે ખેંચો છો, ત્યારે થોડી સેકન્ડ ચકરડું ફરે છે. આ સિસ્ટમ બરાબર કેસિનોના જુગારના મશીન જેવી છે! જુગારમાં જેમ ખબર નથી હોતી કે જેકપોટ લાગશે કે નહીં, તેમ અહીં પણ મગજને ખબર નથી હોતી કે કયો નવો વિડીયો આવશે. આ અનિશ્ચિતતા તમારા મગજમાં ડોપામાઇન એટલે કે ખુશ થઈ જઈએ એવું કેમિકલ રિલીઝ કરે છે, અને તમે સ્ક્રોલ કરતા જ રહો છો. ગુજરાત પર અસર: અદ્રશ્ય રીતે ચોરાયેલો સમય આવો આની અસર આપણા ગુજરાતના યુવાનો પર શું પડે છે તેનું એક રિયલ લાઈફ ઉદાહરણ જોઈએ. ધારો કે અમદાવાદમાં રહેતો રાહુલ નામનો એક વિદ્યાર્થી GPSC કે UPSCની ગંભીર તૈયારી કરી રહ્યો છે. તે દિલ લગાવીને વાંચવા બેસે છે. અચાનક ફોનમાં ટિંગ અવાજ આવે છે. રાહુલ વિચારે છે, "લાવ, ખાલી એક જ મિનિટ જોઈ લઉં, કોઈનો અગત્યનો મેસેજ તો નથી ને?" તે ફોન હાથમાં લે છે. એક રીલ જુએ છે, પછી બીજી, પછી ત્રીજી. જ્યારે તે ચોપડી તરફ પાછો ફરે છે, ત્યારે દોઢ કલાક પસાર થઈ ગયો હોય છે! આ દોઢ કલાક રાહુલે જાતે નથી બગાડ્યો. આ સમય તેની પાસેથી ઇન્ફિનિટ સ્ક્રોલિંગની મદદથી સિસ્ટમેટિક રીતે ચોરવામાં આવ્યો છે. તમારો મત ખરેખર કોનો છે? આપણે બધા ગર્વથી કહીએ છીએ કે, "હું તો બહુ વિચારીને, દેશનું હિત જોઈને મત આપું છું." પણ જો એવું કહેવામાં આવે કે તમારા મગજમાં ચોક્કસ નેતા કે પાર્ટી માટેના વિચારો અલ્ગોરિધમે પ્લાન્ટ કર્યા છે, તો? આ હકીકત છે અને તેને માઇક્રો-ટાર્ગેટિંગ કહેવાય છે. માઇક્રો-ટાર્ગેટિંગ: એક સોસાયટી, બે અલગ દુનિયા ધારો કે ગુજરાતના કોઈ ગામ કે શહેરમાં ચૂંટણી આવી રહી છે. એક જ સોસાયટીમાં બે પાડોશીઓ રહે છે: એલ્ગોરિધમ બંનેની લાઈક્સ અને સર્ચ હિસ્ટ્રી જાણે છે. હવે, એક જ રાજકીય નેતાના પ્રચાર માટે બંનેને અલગ-અલગ જાહેરાતો દેખાશે. પહેલાને રોજગારી આપવાની વાતો દેખાશે, અને બીજાને કટ્ટર રાષ્ટ્રવાદની. બંને પાડોશી ખુશ થઈને એક જ નેતાને મત આપશે. તેમને લાગશે કે આ નેતા તેમના મનની વાત કરે છે, પણ હકીકતમાં તેમની વિચારસરણી હાઈજેક થઈ ચૂકી હોય છે. ઉકેલ શું છે? ખતરા સામે મોટી તક આ બધું સાંભળીને ગભરાઈ જવાની જરૂર નથી. આપણે માત્ર ડિજિટલ સફાઈ અપનાવવાની છે. આ સૌથી મોટી તક છે પોતાને બીજા કરતા વધુ સ્માર્ટ બનાવવાની. રાજકારણ અને મગજની વાત તો થઈ, પણ હવે એ સમજીએ જે સીધું તમારા બેન્ક એકાઉન્ટ સાથે જોડાયેલું છે. રાત્રે બાર વાગ્યે તમને અચાનક મીઠાઈ ખાવાની કેમ ઈચ્છા થાય છે? અને બરાબર એ જ સમયે ફૂડ ડિલિવરી એપમાંથી નોટિફિકેશન કેમ આવે છે કે, "ક્રેવિંગ સ્વીટ્સ? ઓર્ડર નાઉ!" જો તમે વિચારતા હોવ કે આ એક સંયોગ છે, તો તમે મોટી ભૂલ કરી રહ્યા છો. આ કોઈ સંયોગ નથી, આ તમારા અચેતન મન પર થયેલો એક વેલ પ્લાન્ડ કોમર્સિયલ એટેક છે. તમારો ફોન એ વાત બરાબર જાણે છે કે રાત્રે બાર વાગ્યે તમારો સેલ્ફ-કંટ્રોલ સૌથી નબળો હોય છે. બસ એ જ નબળાઈનો ફાયદો ઉઠાવીને અલ્ગોરિધમ તમારા ખિસ્સા ખાલી કરાવે છે. સિસ્ટમ 1 અને સિસ્ટમ 2: મગજની કામગીરી આની પાછળનું વિજ્ઞાન શું છે? નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ કાહ્નેમને એક અદભુત પુસ્તક લખ્યું છે, જેનું નામ છે "થિન્કિંગ, ફાસ્ટ એન્ડ સ્લો". તેમણે સાબિત કર્યું છે કે આપણું મગજ બે રીતે નિર્ણયો લે છે: ડિજિટલ એલ્ગોરિધમ્સ એ રીતે જ ડિઝાઇન કરાયા છે કે તે હંમેશા તમારી સિસ્ટમ 1ને જ એક્ટિવ કરે. અને સિસ્ટમ 2ને વિચારવાનો સમય જ ન મળે. ઓનલાઇન શોપિંગમાં આવતા ફ્લેશ સેલ, 'માત્ર 2 આઈટમ બાકી છે' એવા લાલ અક્ષરવાળા મેસેજ, કે 'લિમિટેડ ટાઈમ ઓફર' સાથે ચાલતું કાઉન્ટડાઉન ટાઈમર... આ બધું જ તમારી 'સિસ્ટમ 1' ને ટાર્ગેટ કરે છે. તમને લાગે છે કે અત્યારે નહીં ખરીદું તો ઓફર જતી રહેશે, અને તમે તરત પેમેન્ટ કરી દો છો. આને ઈમ્પલ્સ બાઈંગ એટલે કે આવેગમાં થતી ખરીદી કહેવાય છે. 10 મિનિટમાં ડિલિવરી: સગવડ છે કે ગુલામી? ચાલો, ગુજરાતના જ એક મિડલ ક્લાસ પરિવારનું સાવ ઉદાહરણ લઈએ. અમદાવાદમાં રહેતા શ્વાતીબેન રવિવારે સાંજે પરિવાર સાથે બેઠા છે. તેમને યાદ આવે છે કે ઘરમાં ચાની પત્તી ખલાસ થઈ ગઈ છે. તેઓ તરત જ 10 મિનિટમાં ગ્રોસરી આપતી એપ ખોલે છે. તેમનો ટાર્ગેટ માત્ર 100 રૂપિયાની ચા મંગાવવાનો હતો. પણ જેવી એપ ખુલે છે, અલ્ગોરિધમ પોતાની રમત શરૂ કરે છે. ચાની સાથે એમને બિસ્કિટનું એક આકર્ષક કોમ્બો દેખાય છે. ફ્રી ડિલિવરી માટે 300 રૂપિયાનો ઓર્ડર જરૂરી છે તેવું વંચાય છે. 300 રૂપિયા પૂરા કરવા તેઓ ચોકલેટ અને વેફર પણ કાર્ટમાં નાખે છે. જે ચા 100 રૂપિયામાં આવવાની હતી, તેના બદલે તેઓ 350 રૂપિયાનું પેમેન્ટ કરી દે છે. આજના સમયમાં ક્વિક કોમર્સ એટલે કે 10 મિનિટમાં ડિલિવરીનો સક્સેસ રેટ જૂના ઓનલાઈન શોપિંગ કરતા 8 ગણો વધારે છે. કેમ? કારણ કે અહીં ગ્રાહકને માત્ર 5 મિનિટમાં નિર્ણય લેવાનો છે. તેની તાર્કિક વિચારોવાળી સિસ્ટમ 2 જાગે તે પહેલાં તો ઓર્ડર પ્લેસ થઈ જાય છે. ડાર્ક પેટર્ન: ટેક કંપનીઓની સૌથી ભયાનક હકિકત આ ઓનલાઇન લૂંટમાં એક બીજું મોટું હથિયાર વપરાય છે, જેને ડાર્ક પેટર્ન કહે છે. તમે ક્યારેય નોંધ્યું છે કે અમુક એપમાં સબસ્ક્રિપ્શન લેવાનું બટન મોટું અને લીલા રંગનું હોય છે, પણ કેન્સલ કરવાનું ઓપ્શન ગોતતા પરસેવો છૂટી જાય છે? અથવા ફ્લાઈટ બુક કરતી વખતે ટ્રાવેલ ઇન્સ્યોરન્સ આપોઆપ ટિક થઈ જાય છે? આ બધી ડાર્ક પેટર્ન છે. તમને જાણીજોઈને કન્ફ્યુઝ કરવામાં આવે છે, જેથી તમે વધુ પૈસા ચૂકવો. આ વસ્તુ તમારા કન્ટ્રોલની બહાર છે, છતાં તે તમારા નિર્ણય પર હાવી થઈ જાય છે. અલ્ગોરિધમ ખાલી તમારી પસંદગીઓ નથી બદલતું, પણ તમારું ડિજિટલ વાતાવરણ એ રીતે સેટ કરે છે કે તમને ભૂલ કરવાની ફરજ પડે. સમસ્યા વચ્ચે છુપાયેલી એક મોટી તક આ બધું જાણીને નિરાશ થવાને બદલે એક જાગૃત નાગરિક બનવાની તક ઝડપો. જો તમે આ સિસ્ટમ અને મનોવિજ્ઞાન સમજી જાવ છો, તો તમે તમારા ખર્ચાઓ પર જબરદસ્ત કાબુ મેળવી શકો છો. જ્યારે તમે નીડ અને વોન્ટ વચ્ચેનો ભેદ પારખતા શીખી જશો, ત્યારે કોઈ એલ્ગોરિધમ તમારા બેન્ક એકાઉન્ટને હાથ નહીં લગાવી શકે. આ સમજણ જ તમને આર્થિક રીતે વધુ મજબૂત બનાવશે. માયાજાળમાંથી મુક્તિ કેવી રીતે મેળવવી? અત્યાર સુધીની આખી વાત સાંભળીને તમને કદાચ એવું લાગશે કે આટલી મોટી ટેક કંપનીઓ અને તેમના અબજો ડોલરના પાવરફુલ અલ્ગોરિધમ સામે આપણે તો સાવ વામણા છીએ. શું આપણે ખરેખર સાવ લાચાર છીએ? શું આપણી પાસે કોઈ જ ઓપ્શન નથી બચ્યો? આનો જવાબ છે: બિલકુલ નહીં. આ માયાજાળ ગમે તેટલી મોટી અને કોમ્પ્લેક્ષ હોય, પણ તેનું મેઈન કંટ્રોલ પેનલ આજે પણ તમારા જ હાથમાં છે. ટેક્નોલોજી પોતે ક્યારેય ખરાબ નથી હોતી. સ્માર્ટફોને આપણું જીવન ખરેખર ઘણું સિમ્પલ બનાવ્યું છે, પણ પ્રોબ્લેમ આ ટેક્નોલોજી પાછળ છુપાયેલા સર્વેલન્સ કેપિટલિઝમના મોડેલનો છે. તેઓ તમારો ડેટા અને તમારું અટેન્શન વેચીને નફો કમાઈ રહ્યા છે. જો તમે તમારું ધ્યાન ભટકાવવાનું બંધ કરી દો, તો આ આખી ગેમ ત્યાં જ પૂરી થઈ જશે. ભારત અને ગુજરાતના ચોંકાવનારા આંકડા આપણે ઉકેલ તરફ જઈએ તે પહેલાં ભારતની વર્તમાન સ્થિતિ પર નજર કરવી ખૂબ જરૂરી છે. વર્ષ 2024 ના ડેટા મુજબ, ભારતીયોએ આશરે 1.1 લાખ કરોડ કલાકો સ્માર્ટફોન સ્ક્રીન પર વિતાવ્યા છે! વર્ષ 2025 ની શરૂઆતમાં ભારતમાં 49.1 કરોડથી વધુ લોકો સોશિયલ મીડિયા વાપરી રહ્યા છે. ભારત સરકારના સત્તાવાર દસ્તાવેજ, આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26માં પહેલીવાર બહુ મોટી અને ગંભીર ચેતવણી આપવામાં આવી છે. સરકારે પોતે સ્વીકાર્યું છે કે યુવાનોમાં ડિજિટલ વ્યસન નેશનલ પ્રોડક્ટિવિટી ઘટાડી રહ્યું છે. ગુજરાત સહિત આખા દેશમાં ડિપ્રેશન, ચિંતા અને સાયબર બુલિંગના કેસ રોકેટ ગતિએ વધી રહ્યા છે. આ સિવાય ભારતના ઓનલાઈન શોપિંગ માર્કેટમાં નવા ઓર્ડર્સમાં 50% હિસ્સો જેન-ઝેડની નવી પેઢીનો છે. આ સાબિત કરે છે કે આપણી યુવા પેઢી અલ્ગોરિધમના ઈમોશનલ ટ્રેપથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે. બાળકોનો છીનવાઈ રહેલો સ્ક્રીન ટાઈમ સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત આપણા નાના બાળકોની છે. ઇન્ડિયન એકેડેમી ઓફ પીડિયાટ્રિક્સ એટલે કે IAPના નિયમ મુજબ બાળકોનો સ્ક્રીન ટાઈમ દિવસનો વધુમાં વધુ 1 કલાક હોવો જોઈએ. પણ ભારતમાં આ સરેરાશ સમય બમણો એટલે કે 2.22 કલાક પર પહોંચી ગયો છે. અલ્ગોરિધમ હવે બાળપણથી જ મગજનું કન્ડિશનિંગ કરી રહ્યું છે. બાળક રડતું હોય અથવા જમતું ન હોય, અને માતા-પિતા તેને શાંત રાખવા સીધો જ હાથમાં મોબાઈલ પકડાવી દે છે. ત્યારે અજાણતા જ તેઓ બાળકને એક ભયાનક ડિજિટલ ગુલામી તરફ ધકેલી રહ્યા છે. આ ટ્રેન્ડ આપણે આજથી જ અટકાવવો પડશે. ડિજિટલ હાઈજીન: બચવાનો રામબાણ ઈલાજ આ અદ્રશ્ય નિયંત્રણમાંથી બહાર આવવા માટેનો એકમાત્ર સચોટ રસ્તો છે ડિજિટલ હાઈજીન. આ માટે કોઈ મોટા ખર્ચા કરવાની કે હિમાલયમાં જતા રહેવાની જરૂર નથી, બસ આટલી પાયાની બાબતો અમલમાં મૂકવાની છે: આ બધામાં સૌથી અગત્યનું હથિયાર છે સેકન્ડ થોટનો નિયમ. જ્યારે પણ કોઈ ઓનલાઇન ખરીદી કરો, કોઈ રાજકીય મેસેજ ફોરવર્ડ કરો કે કોઈ કમેન્ટ વાંચીને ગુસ્સે થાવ, ત્યારે માત્ર 10 સેકન્ડ ઊભા રહો. તમારી સિસ્ટમ 2 એટલે કે તાર્કિક મગજને જગાડો. પોતાને એક જ સવાલ પૂછો, "શું મારે ખરેખર આ વસ્તુની જરૂર છે? કે મને એવું ફીલ કરાવવામાં આવી રહ્યું છે?" આ 10 સેકન્ડનો વિચાર તમને અલ્ગોરિધમના મોટા હુમલાથી બચાવી લેશે. તમારી ફ્રી વિલ બચાવો આધુનિક સમયની આ એક કડવી વાસ્તવિકતા છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સ્માર્ટફોન ભલે ગમે તેટલા સ્માર્ટ થઈ જાય, પણ આપણે આપણી ફ્રી વિલ એટલે કે સ્વતંત્ર ઇચ્છાશક્તિ ગુમાવવાની કોઈ જ જરૂર નથી. ટેક્નોલોજી માનવજીવન સરળ બનાવવાનું એક સાધન છે, તેને સાધન જ રહેવા દો, તેને તમારા માલિક ન બનવા દો. આપણે સ્માર્ટફોન વાપરવાનો છે, સ્માર્ટફોન કે મોટી ટેક કંપનીઓને આપણો ઉપયોગ કરવાની છૂટ ક્યારેય આપી શકાય નહીં. આ જાગૃતિ જ ડિજિટલ ગુલામીમાંથી મુક્તિનો એકમાત્ર માર્ગ છે. અને છેલ્લે... 2016ની અમેરિકાની રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણીમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પોલિટિકલ કેમ્પેઈનમાં 8.7 કરોડ લોકોનો ડેટા વિવાદમાં આવ્યો હતો કે ફેસબૂકે તેમને ટ્રમ્પને જીતાડવા જાહેરાતો ચલાવી હતી. આટલું જ નહીં ફેસબૂકે ચૂંટણી જીતાડવા પણ કામ કર્યાના દાવા થયા હતા. આ કેસ એટલે કેમ્બ્રિઝ એનાલિટિકા સ્કેન્ડલ. તો સોશિયલ મીડિયાથી નિર્ણય લેતા પહેલા 10 સેકન્ડ વિચાર જરૂર કરી લેજો. સોમવારથી શુક્રવાર સાંજે સાત વાગ્યે તમે જોતા રહો એડિટર્સ વ્યૂ. આવતીકાલે ફરી મળીશું, નમસ્કાર. (રિસર્ચઃ સમીર પરમાર | Samir Parmar)