21 ગામ, 933 પરિવાર, બે રાજ્યોનો દાવો:ગામના લોકો પાસે બંનેના રાશન અને આધાર કાર્ડ, એક રાજ્યનું બતાવે તો ધરપકડ

ગ્રામ પંચાયત: કોટિયા રાજ્ય: આંધ્ર પ્રદેશ કે ઓડિશા? જવાબ સરળ નથી. અહીંના લોકો પાસે બંને રાજ્યોના રેશન કાર્ડ છે. મતદાર યાદીમાં નામ છે. ઘણા લોકો પાસે બે-બે આધાર કાર્ડ છે. વીજળી ઓડિશાથી આવે છે, જ્યારે મોબાઇલ નેટવર્ક આંધ્ર પ્રદેશનું ચાલે છે. આનું કારણ કોટિયા ગ્રામ પંચાયતના 21 ગામોને લઈને 70 વર્ષ જૂનો સીમા વિવાદ છે. આ ગામોમાં રહેતા 933 પરિવારો અને 4,430 લોકો પર ઓડિશા અને આંધ્ર પ્રદેશ, બંને દાવો કરે છે. 26 એપ્રિલે ઓડિશાના અધિકારીઓ કોટિયાના અપર સેમ્બી ગામમાં વસ્તી ગણતરી માટે પહોંચ્યા. ગામલોકોએ એવું કહીને વિરોધ કર્યો કે તેઓ આંધ્ર પ્રદેશના રહેવાસી છે. ત્યારબાદ ઓડિશા પોલીસે બે લોકોને પકડી લીધા. આંધ્ર પ્રદેશથી આવેલા વકીલોએ તેમના જામીન કરાવ્યા. ઓડિશાએ શાળા-આંગણવાડીઓ બનાવી, આંધ્ર પ્રદેશનું પેન્શન વધારે કોટિયા ઓડિશાના કોરાપુટ જિલ્લા મથકથી લગભગ 60 કિલોમીટર દૂર છે. સીમા વિવાદ વિશે પૂછવા પર ગામના લોકોએ લગભગ એક સરખો જવાબ આપ્યો, 'અમારા કાગળો બંને રાજ્યોના છે.' આ વાત કેમેરા પર ફરીથી કહેવા માટે કહ્યું, તો તેઓ ખચકાવા લાગ્યા. કેમેરો હટાવતાં જ સુનીલ ગમેલ કહે છે, 'અમને બંને તરફની યોજનાઓનો લાભ જોઈએ છે. એનું નુકસાન પણ છે કે અમે ખુલીને બોલી શકતા નથી. ઓડિશાના પક્ષમાં બોલીશું, તો આંધ્રવાળા પરેશાન કરશે. આંધ્રનો સાથ આપ્યો, તો ઓડિશા પ્રશાસન પરેશાન કરશે.' કોટિયાથી લગભગ 10 કિલોમીટર દૂર ફાગુનસિનેરી ગામ છે. બોર્ડ પર ગામનું નામ તેલુગુમાં લખેલું છે. અહીં મળેલા માલતી દસ્તાવેજો બતાવતાં કહે છે, 'મારી પાસે બંને રાજ્યોના આધાર અને રેશન કાર્ડ છે. પેન્શન પણ બંને જગ્યાએથી મળે છે, પરંતુ આંધ્ર પ્રદેશ સરકાર અમારું વધુ ધ્યાન રાખે છે.' 'આંધ્ર સરકાર તરફથી વૃદ્ધોને 4 હજાર અને દિવ્યાંગોને 6 હજાર રૂપિયા પેન્શન મળે છે. ઓડિશામાં આ માત્ર 1 હજાર રૂપિયા છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં શાળાએ જતા બાળકોની માતાને વાર્ષિક 13 હજાર રૂપિયા મળે છે, જ્યારે ઓડિશામાં આવી કોઈ યોજના નથી.' 'ઓડિશા સરકાર ભલે પેન્શન નથી આપતી, પરંતુ સ્કૂલ, આંગણવાડી અને હોસ્પિટલ તેણે જ બનાવ્યા છે. આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા બનાવેલી સ્કૂલો ફક્ત થોડા ગામોમાં જ છે. અહીંથી કોરાપુટ ઘણું દૂર છે, તેથી જરૂરી સામાન ખરીદવા માટે અમારે સરકી, તિલમ કે લાંડા જવું પડે છે. તે આંધ્રપ્રદેશમાં છે અને ત્યાં ફક્ત તેલુગુ જ બોલાય છે.' આ જ ગામમાં અમને તુલસી પાંગી મળ્યા. કેમેરા સામે આવ્યા વિના તેઓ કહે છે, 'મારો 4 વર્ષનો દીકરો ઓડિશાની આંગણવાડીમાં જાય છે, જ્યારે મોટો દીકરો તેલુગુ મીડિયમમાં ભણે છે કારણ કે ત્યાં સરકાર પૈસા આપે છે.' મોટાભાગના લોકો તુલસી પાંગી જેવા જ છે, જેઓ કેમેરા પર વાત નથી કરતા પરંતુ કેમેરા બંધ કરતાં જ બધું કહેવા તૈયાર હતા. ઓડિશામાંથી નામ કઢાવ્યું, આંધ્ર પ્રદેશ સાથે રહેવા માંગે છે વાતચીતમાં જાણવા મળ્યું કે અપર સેમ્બી ગામ 10 કિલોમીટર દૂર છે, જ્યાં બે અઠવાડિયા પહેલા વસ્તી ગણતરીને લઈને વિવાદ થયો હતો. અહીં જ તાડિંગી પિલુકુ મળ્યા, જેમને વસ્તી ગણતરીના વિવાદમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પિલુકુ પોતાને આંધ્ર પ્રદેશના પાર્વતીપુરમ માન્યમ જિલ્લાના જણાવે છે. એક વર્ષ પહેલા સુધી તેમની પાસે ઓડિશાના પોટાંગી બ્લોક અને કોરાપુટ જિલ્લાના કાગળો પણ હતા. હવે ત્યાંથી નામ કઢાવી નાખ્યું છે. ધરપકડ પર તેઓ કહે છે, '26 એપ્રિલે ઓડિશા પોલીસના કેટલાક જવાનો અને ત્રણ અધિકારીઓ ગામમાં વસ્તી ગણતરી માટે આવ્યા. અમે કહ્યું કે અમારા મોટાભાગના કાગળો આંધ્ર પ્રદેશના છે, તેથી પહેલા ત્યાંના અધિકારીઓ સર્વે કરી લે પછી ઓડિશાની વાત કરીશું.' 'આટલી નાની વાત પર અમારી વિરુદ્ધ કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો. કહેવામાં આવ્યું કે અમે અધિકારીઓ સાથે મારપીટ અને ગેરવર્તન કર્યું, જ્યારે એવું કંઈ થયું નહોતું. ગામલોકો આના સાક્ષી છે. અધિકારીઓમાં ફક્ત પુરુષો હતા, પરંતુ અમારા પર મહિલા અધિકારીઓને પણ પરેશાન કરવાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો.' 'અમે આંધ્ર સાથે જવા માંગીએ છીએ, જ્યારે ઓડિશાવાળા ઉડિયા ભાષા શીખવાનું દબાણ કરે છે. ઉડિયા ન આવડવા પર નોકરી મળતી નથી. ગામના મોટાભાગના લોકોએ ઓડિશામાંથી નામ કઢાવી લીધા છે. જેમના હજુ પણ છે, તેઓ ફક્ત રાશન માટે કાગળો રાખ્યા છે.' પોતાને આંધ્રના કહેનારા ઓડિશાની હોસ્પિટલમાં આવી રહ્યા છે ગામ પાસે અમને રણજીત પાંગી મળ્યા. કયા રાજ્યના છો, પૂછતાં જવાબ આપ્યો, 'ઓડિશા.' કારણ જણાવતા તેઓ કહે છે, 'બધું કામ ઓડિશા સરકાર કરે છે. આંધ્રવાળા પૈસા અને હાથી-ઘોડા આપવાનું વચન આપી લોકોને લલચાવે છે.' 'લોકો આંધ્ર તરફ ફક્ત એટલા માટે જવા માંગે છે, કારણ કે ત્યાં રાશન અને પેન્શન વધુ મળે છે. ઓડિશા 5 કિલો ચોખા આપે છે, જ્યારે આંધ્ર પ્રદેશ 35 કિલો. આ ઉપરાંત, બધા જરૂરી કામ ઓડિશા સરકારે કર્યા છે. આંધ્રવાળા પણ ઉડિયા બોલનારાઓને નોકરી આપતા નથી અને તેલુગુ શીખવા માટે મજબૂર કરે છે.' પાંગી જણાવે છે, 'કોટિયા અને આસપાસના ગામોમાં ઓડિશા સરકારની 25 શાળાઓ અને 23 આંગણવાડી કેન્દ્રો છે, જ્યારે આંધ્ર સરકારની એકાદ-બે શાળાઓ છે. એક પણ હોસ્પિટલ નથી, જ્યારે ઓડિશા સરકાર 24 કલાક એમ્બ્યુલન્સ સેવા આપી રહી છે.' પાંગી સાથે બેઠેલા લોકોમાં એક વ્યક્તિ ઓડિશા સરકારના કર્મચારી છે. તેઓ કોટિયાની હોસ્પિટલમાં કામ કરે છે. નામ ન જણાવવાની શરતે તેઓ કહે છે, 'પોતાને આંધ્રના કહેનારા પણ ઓડિશાની હોસ્પિટલમાં આવે છે.' જોકે, અહીં મળેલા બધા પાસે બંને રાજ્યોના દસ્તાવેજો છે. ‘ચર્ચમાં સૂઈ રહેલા આંધ્રના પોલીસકર્મીઓ, ઓડિશાનું પોતાનું પોલીસ સ્ટેશન’ અપર સેંબીની આસપાસના ઘણા ગામોમાં ફર્યા પછી અમે ધૂલીપદર પહોંચ્યા. અહીં 50 મીટરના અંતરે બે શાળાઓ ચાલે છે. એક તેલુગુ મીડિયમ અને બીજી ઉડિયા મીડિયમ છે. ગામમાં મોટાભાગના લોકો તેલુગુ અથવા સ્થાનિક કુઈ ભાષા બોલે છે. અહીં અમને રાજુ મળ્યા. તેઓ કહેવા લાગ્યા, 'ઓડિશા સરકાર પરેશાન કરે છે. આંધ્ર પ્રદેશ તરફ જતાં અમને રોકવામાં આવે છે. ઓડિશામાં મત આપવા કે રાશન લેવા પર આંધ્રવાળા રોકતા નથી. ઓડિશાવાળા અમને આંધ્રમાં મત આપવા દેતા નથી. રાશન લેવાની પણ ના પાડે છે.' અહીંથી અમે કોટિયા પોલીસ સ્ટેશન પહોંચ્યા. અહીં ઓડિશાનું પોતાનું પોલીસ સ્ટેશન છે. કોટિયા પોલીસ સ્ટેશનના પ્રભારી રાજકુમાર કહે છે કે, 'કોટિયાના 21 ગામોમાંથી 14 ગામો આંધ્ર તરફ ઝુકાવ ધરાવે છે. ત્યાંના લોકો તેલુગુ બોલે છે. આંધ્રવાળાઓએ ગૂગલ પર પણ કોટિયાને પોતાનો ભાગ ગણાવ્યો છે, પરંતુ આ અમારો ભાગ છે.' તેઓ આગળ કંઈ બોલે તે પહેલાં, સિવિલ ડ્રેસમાં આવેલા એક પોલીસકર્મીએ ઉડિયામાં તેમને કંઈક કહ્યું. આ પછી પોલીસ સ્ટેશનના પ્રભારીએ આગળ કંઈ પણ બોલવાની ના પાડી દીધી. પોલીસ સ્ટેશનમાંથી બહાર નીકળતી વખતે એક પોલીસકર્મીએ ઓફ ધ રેકોર્ડ જણાવ્યું કે અપર સેમ્બી વિવાદ પછી આંધ્રમાંથી અહીં કેટલાક પોલીસકર્મીઓ આવ્યા છે. હાલ તેઓ અપર સેમ્બી પાસે રહે છે. અમે આંધ્ર પોલીસને શોધતા અપર સેમ્બી પહોંચ્યા. ગામની સામે એક ચર્ચમાં બે લોકો સૂતા મળ્યા. જાણવા મળ્યું કે આ જ આંધ્ર પ્રદેશ પોલીસમાંથી છે. કેમેરા પર આવ્યા વિના એક પોલીસકર્મી કૈલાસે જણાવ્યું કે, 'જ્યારથી આંધ્રના બે લોકોને પકડવામાં આવ્યા છે, ત્યારથી અમે અહીં આવ્યા છીએ. અહીં અમારું કોઈ પોલીસ સ્ટેશન નથી. ઓડિશાવાળા બનાવવા દેતા નથી. અપર સેમ્બીની નીચે જેટલા ગામો છે, તે બધા આંધ્ર પ્રદેશ સાથે જોડાવા માંગે છે.' અમે પૂછ્યું કે અહીં આવવા પર ઓડિશા પોલીસે રોક્યા નહીં? જવાબ મળ્યો, 'બંને રાજ્યોના મોટા અધિકારીઓ વચ્ચે આ અંગે વાતચીત થઈ છે. તે પછી જ અહીં આવ્યા છીએ. ઓડિશાવાળાઓએ કહ્યું કે અમારે સિવિલ ડ્રેસમાં રહેવું પડશે, તેથી અમે યુનિફોર્મ પહેરતા નથી. આ જ ચર્ચના પરિસરમાં રસોઈ બનાવીએ છીએ અને અહીં જ સૂઈ જઈએ છીએ.' વાતચીતમાં જાણવા મળ્યું કે 21માંથી કોઈપણ ગામમાં આંધ્ર પોલીસની કાયમી હાજરી નથી. કોટિયામાં ઓડિશા પોલીસની બે માળની ચોકી છે. મોટાભાગના લોકો પોતાની ફરિયાદો ઓડિશા પોલીસ પાસે નોંધાવે છે. તેના માટે તેમને ઓડિશાના દસ્તાવેજો બતાવવા પડે છે. હવે જાણો કે આ સીમા વિવાદ પાછળ અધિકારીઓ શું કારણ જણાવી રહ્યા છે… 21 ગામોનો ઔપચારિક સર્વે નથી થયો, આ જ વિવાદનું કારણ છે ઓડિશાના વહીવટી રેકોર્ડમાં કોટિયા પોટાંગી તાલુકાનો ભાગ છે. પોટાંગીના મામલતદાર દેવેન્દ્ર ધરુઆનું કહેવું છે કે, 'વિવાદનું સૌથી મોટું કારણ આ 21 ગામોનું અત્યાર સુધી ઔપચારિક સર્વે ન થવું છે. સર્વે ન થવાને કારણે આ ગામોના ઘણા રહેવાસીઓ પાસે આજ સુધી ખાતા નંબર કે નંબર સંખ્યા નથી. આનાથી જમીનની ખરીદ-વેચાણ અને માલિકી હક સંબંધિત બનાવોમાં મુશ્કેલી આવે છે.' ‘ઘર્ષણ ત્યારે થાય છે, જ્યારે આંધ્ર પ્રદેશના અધિકારીઓ આ ગામોમાં આવીને સેવાઓ આપવાનો પ્રયાસ કરે છે. આના પર ઓડિશાના અધિકારીઓ દખલગીરી કરે છે. તેમનું કહેવું હોય છે કે આ તેમનો વિસ્તાર છે અને જરૂરી સેવાઓ અહીં પહેલાથી ઉપલબ્ધ છે.’ ઓડિશા પોલીસ દ્વારા હેરાન કરવાના આરોપો પર તેમણે કહ્યું કે આ બધી ઉપજાવી કાઢેલી વાતો છે. અપર સેમ્બીના બે લોકો પર FIR થઈ કારણ કે તેઓ વસ્તી ગણતરીનું કામ રોકી રહ્યા હતા. કેન્દ્ર-ઓડિશામાં ભાજપ, આંધ્રમાં એનડીએની સરકાર, પણ ઉકેલ નહીં કોટિયાના લોકો બેવડી ઓળખ સાથે જીવતા શીખી ગયા છે. અહીં પરજા, ગદબા, કોંધ અને ભોટ્ટાડા સમુદાયના લોકો છે, જેઓ ખેતી કરે છે. સિનિયર પત્રકાર ભૂષિત કહે છે કે, 'ઓડિશા સરકારે કોટિયાનો વિકાસ કર્યો છે, પરંતુ ત્યાંના લોકોનું દિલ જીતી શકી નથી.' ‘આ સમયે કેન્દ્ર અને ઓડિશામાં ભાજપ સરકાર છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં NDAની સહયોગી TDPની સરકાર છે. તેને ટ્રિપલ એન્જિન સરકાર કહી શકાય. તેમ છતાં વિવાદનો કોઈ નક્કર ઉકેલ આવતો નથી.’