પાકિસ્તાની છોકરી સાથે પ્રેમ, લગ્ન ને પછી ફાંસીની સજા:મિત્રની ભૂલથી પકડાયો ઇન્દિરા ગાંધીનો 'બ્લેક ટાઇગર'; જાસૂસ રવીન્દ્ર કૌશિક પાર્ટ-2

વાત 1975ની છે. ભારતની ગુપ્તચર સંસ્થા રિસર્ચ એન્ડ એનાલિસિસ વિંગ એટલે કે RAW એ રાજસ્થાનના રહેવાસી રવીન્દ્ર કૌશિકને એજન્ટ બનવા માટે તૈયાર કરી લીધા હતા. ટ્રેનિંગ પૂરી થઈ ચૂકી હતી. એક દિવસ RAWના અધિકારીએ તેમને વહેલી સવારે ઓફિસે બોલાવ્યા. કહ્યું- ‘તેં ઓછા સમયમાં બધું શીખી લીધું, પરંતુ એક ખામી રહી ગઈ છે.’ ‘શું ખામી સાહેબ…?’ રવીન્દ્રએ પૂછ્યું. RAW અધિકારી- ‘તમારી ઓળખ…. આ કાગળ લો અને લખેલા સરનામે ચાલ્યા જાઓ.’ બીજા દિવસે રવીન્દ્રએ સરનામે પહોંચ્યા. બંધ રૂમ. હવામાં ડેટોલ અને સર્જિકલ સ્પિરિટની તીવ્ર ગંધ. એક સ્ટ્રેચર અને ઉપર તેજ સર્જિકલ લાઇટ. પાસે જ એક ટ્રેમાં સર્જિકલ છરી અને કાતર રાખેલાં હતાં. સ્ટેથોસ્કોપ લટકાવીને ત્યાં ઉભેલા ડોક્ટરે કહ્યું- ‘આના પર સૂઈ જાઓ.’ રવીન્દ્ર સમજી ગયો કે તેની સુન્નત (ખતનો) થવાની છે. થોડું રોકાઈને તેણે કહ્યું- ‘સૂઈ જાઉં પણ કેમ?’ ડોક્ટર- ‘આ તમારા જૂના અસ્તિત્વની છેલ્લી નિશાની છે. આને ભૂંસી નાખવાનો અર્થ સમજો છો? તમે ફરી ક્યારેય 'રવીન્દ્ર' નહીં બની શકો. હજી પણ સમય છે, પાછા હટી શકો છો.’ રવીન્દ્રએ ઊંડો શ્વાસ લેતા કહ્યું- ‘તમે તમારું કામ કરો ડોક્ટર સાહેબ. હું પાછો નહીં હટું.’ રવીન્દ્રની સુન્નત કરી દેવામાં આવી. જૂના દસ્તાવેજો સળગાવી દેવામાં આવ્યા. નવું નામ મળ્યું- ‘નબી અહમદ શાકિર.’ બીજા દિવસે રવીન્દ્ર, પાકિસ્તાન જનારી બસમાં સવાર થઈ ગયા. ભાસ્કરની નવી સિરીઝ ‘સ્પાય ફાઇલ્સ’ રવીન્દ્ર કૌશિકના પાર્ટ-1માં આટલી વાર્તા તમે વાંચી ચૂક્યા છો. હવે આગળની વાર્તા… અમૃતસરથી લાહોર જનારી બસ સ્પીડ પકડી રહી હતી. બારી પર માથું રાખીને સૂઈ રહેલા રવીન્દ્રને અચાનક ઝટકો લાગ્યો. બૂટનો ઠક-ઠક અવાજ સંભળાયો. આંખો ખોલી તો સામે બે પાકિસ્તાની રેન્જર્સ ઉભા હતા. એક કડક અવાજમાં બોલ્યો- ‘બધા પોતાની જગ્યા પર બેઠા રહો. કોઈ હલશે નહીં. પોતપોતાના કાગળો બહાર કાઢો.’ રવીન્દ્રએ ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો. દસ્તાવેજોને તપાસ્યા. એક ક્ષણ માટે ડર્યા, પરંતુ ચહેરા પર કરચલી (ગભરાટ) આવવા ન દીધી. આગળની સીટ પર બેઠેલો એક આધેડ વયનો માણસ ધ્રૂજી રહ્યો હતો. કપાળ પર પરસેવાના ટીપાં ચમકી રહ્યાં હતાં. ‘કાગળ બતાવો.’ રેન્જરે તેને ઘૂરતા પૂછ્યું. તે માણસે ધ્રૂજતા હાથે દસ્તાવેજ કાઢીને રેન્જરને આપી દીધા. પાકિસ્તાની રેન્જર- ‘નામ શું છે તારું? ક્યાંથી આવી રહ્યો છે?’ ‘અ... અલી... અલી મોહમ્મદ... અમૃતસરથી…’ ‘@#$% હિન્દુસ્તાની.’ રેન્જરે તેનો કોલર પકડીને ખેંચ્યો અને રાઇફલનો બટ પૂરી તાકાતથી તેના માથા પર માર્યો. તે માણસના માથામાંથી લોહીનો ફુવારો નીકળી પડ્યો. લોહીના ટીપાં બાજુમાં બેઠેલા રવીન્દ્રના કુર્તા અને ચહેરા પર પડ્યાં. બસમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. હવે પાકિસ્તાની રેન્જર ફર્યો. રવીન્દ્રને ઉપરથી નીચે સુધી જોયો. રવીન્દ્રનું દિલ ધક-ધક કરી રહ્યું હતું- ‘જો આજે પકડાઈ ગયો, તો વાર્તા ખતમ.’ તેણે ખૂબ જ શાંતિથી પોતાના દસ્તાવેજો રેન્જર તરફ લંબાવ્યા. ‘જનાબ. આ રહ્યા કાગળો.’ રેન્જર થોડીવાર સુધી કાગળો જોતો રહ્યો. ‘નબી શાકિર… લાહોરમાં ક્યાં રહે છે?’ ‘પેલી જૂના બસ સ્ટેન્ડની પાછળવાળી ગલીમાં. એક મોટી મસ્જિદ છે. તેની બાજુમાં મારું ઘર છે.’ રવીન્દ્રએ પૂરા આત્મવિશ્વાસથી જવાબ આપ્યો. પાકિસ્તાની રેન્જરે તેની તરફ કાગળો ઉછાળ્યા અને ‘બરાબર છે. આગળ વધો.’ કહીને ચાલ્યો ગયો. રવીન્દ્રએ ઊંડો શ્વાસ લીધો. ચહેરા પરથી લોહીના છાંટા સાફ કર્યા અને ચૂપચાપ બેસી ગયો. મોડી સાંજે બસ લાહોર પહોંચી. મુસાફરોની દોડધામ વચ્ચે રવીન્દ્ર ચૂપચાપ નીચે ઉતર્યો. સામે તૈનાત પાકિસ્તાની અફસરોની નજરો સાથે નજર મિલાવતા તેણે પોતાના દસ્તાવેજો આગળ કર્યા. અફસરે નજર નાખી, સિક્કો માર્યો અને જવાનો ઈશારો કરી દીધો. રવીન્દ્રએ ઊંડો શ્વાસ લીધો. પછી સીધા મેઈન રોડ પર જવાને બદલે એક અંધારી ગલી તરફ વળી ગયો. અજાણ્યું શહેર, અજાણ્યા લોકો અને દરેક પગલે પકડાઈ જવાનો ડર. તેણે રસ્તે ચાલતા એક માણસ પાસેથી જૂના બસ સ્ટેન્ડનો રસ્તો પૂછ્યો. ત્યાં પહોંચ્યા પછી તે જમીન પર ચાદર પાથરીને સૂઈ ગયો. બીજી સવારે તે ઇસ્લામાબાદ માટે નીકળ્યો. દુકાને-દુકાને ફર્યો, હોટલોના ચક્કર લગાવ્યા, દરેક એ દરવાજે ટકોરો માર્યો જ્યાં કામ મળવાની આશા હતી, પરંતુ હાથમાં નિરાશા જ આવી. થાકી-હારીને તેણે કરાચી તરફ પ્રયાણ કર્યું. કરાચીના તપતા રસ્તાઓ પર પણ આગામી 10-12 દિવસ ભટકવામાં પસાર થયા. આશા ઝાંખી થઈ રહી હતી અને પૈસા ખતમ થઈ ચૂક્યા હતા. ત્યારે જ, કિસ્મતે પલટો માર્યો. તેને એક પાકિસ્તાની સૈનિકના ઘરે કામ મળી ગયું. સૈનિક મોટાભાગનો સમય ઘરની બહાર જ રહેતો હતો, તેથી રવીન્દ્રનો પણ મોટાભાગનો સમય ખાલી જ પસાર થતો હતો. આ ખાલીપામાં રવીન્દ્ર વિચારવા લાગ્યો કે તે અહીં માત્ર જીવવા માટે નહીં, પરંતુ એક ખાસ હેતુ સાથે આવ્યો છે. તેણે બારીની બહાર જોતા પોતાની જાતને કહ્યું- ‘જો આ દેશની રગોમાં ઉતરવું હોય, તો આના સિસ્ટમનો ભાગ બનવું પડશે.’ એક સાંજે, રવીન્દ્ર અચકાતા સૈનિક પાસે ગયો. નજરો ઝુકાવીને, અવાજમાં લાચારી ભેળવીને બોલ્યો, ‘હજૂર, હું આગળ ભણવા માંગું છું.’ સૈનિકે અખબારમાંથી નજર ઉઠાવી. વિચાર્યું- ‘બિચારાના માતા-પિતા તો છે નહીં, ભણી-ગણી જશે તો જિંદગી સુધારી લેશે.’ તે હસ્યો અને રવીન્દ્રના ખભા પર હાથ રાખીને બોલ્યો, ‘ચિંતા ન કર, હું ટૂંક સમયમાં જ કોઈ વ્યવસ્થા કરું છું.’ થોડા જ દિવસો પછી સૈનિકે એક ઓફિસર સાથે વાત કરીને કરાચી યુનિવર્સિટીના લો (કાયદા) ડિપાર્ટમેન્ટમાં તેનું એડમિશન કરાવી દીધું. આગળ જતાં રવીન્દ્ર ભણવાની સાથે-સાથે સિવિલ સર્વિસીસની તૈયારી કરવા લાગ્યો. તેનામાં એક અદ્ભુત હુનર હતું- એક્ટિંગનું. તે મહેફિલોમાં, મિત્રો વચ્ચે એવી અદાકારી કરતો, એવી વાતો કરતો કે લોકો તેના કાયલ થઈ જતા. જોતજોતામાં તે કોલેજનો સૌથી લોકપ્રિય વ્યક્તિ બની ગયો. સમયનું વ્હીલ ફર્યું અને 1979 આવી ગયું. રવીન્દ્રનું ભણવાનું પૂરું થઈ ચૂક્યું હતું અને તેના હાથમાં કાયદાની ડિગ્રી હતી. તે વકાલાતની પ્રેક્ટિસ કરવા લાગ્યો. આ જ બહાને પાકિસ્તાનની જ્યુડિશિયરીમાં પણ તેનું નેટવર્ક બનવા લાગ્યું. એક સવારે જ્યારે રવીન્દ્રએ અખબાર ખોલ્યું, તો તેની નજર સેનામાં ભરતીની જાહેરાત પર ટકેલી રહી ગઈ. તેણે વિચાર્યું- ‘પાકિસ્તાની સેનાની અંદર પહોંચવું એટલે સીધા દુશ્મનના દિલમાં ખંજર ભોંકવું.’ તેણે કોડ વર્ડમાં RAWને પત્ર લખ્યો- ‘તે આ ભરતીમાં સામેલ થવા જઈ રહ્યો છે.’ થોડા દિવસો પછી, તેને RAW તરફથી જવાબ મળી ગયો. તેને કહેવામાં આવ્યું કે આ મિશનથી તરત જ પાછા હટી જાઓ. અહીં મોટો ખતરો છે. RAWને ડર હતો કે દસ્તાવેજોની તપાસ થશે તો રવીન્દ્રનો ભેદ ખુલી શકે છે. રવીન્દ્રએ ઓફિસરોની મનાઈ હોવા છતાં ફોર્મ ભરી દીધું. દિવસ-રાત એક કરી દીધા. ફિઝિકલ ટેસ્ટથી લઈને લેખિત સુધી, તેણે દરેક મોરચે પોતાને સાબિત કર્યો. તેનું સિલેક્શન પણ થઈ ગયું. જ્યારે દિલ્હીમાં RAWના હેડક્વાર્ટર સુધી આ સમાચાર પહોંચ્યા, તો ઓફિસરોની ખુશીનો પાર ન રહ્યો. હવે ભારત પાસે પાકિસ્તાની સેનાની અંદર એક એવો મોહરો હતો, જે તેમની દરેક હલચલ, દરેક ષડયંત્ર અને દરેક તૈયારીના સમાચાર સીધા દિલ્હી પહોંચાડી શકતો હતો. દિવસો, અઠવાડિયા અને મહિનાઓ પસાર થતા ગયા. રવીન્દ્રધીમે-ધીમે સેનાના શિસ્ત અને રીત-રિવાજોમાં ઢળી રહ્યો હતો, પરંતુ તેનું નિશાન ક્યાંક બીજે જ હતું. પાકિસ્તાનની આઝાદીની તારીખ નજીક આવી રહી હતી. પરેડની તૈયારીઓ જોરમાં હતી અને રવીન્દ્ર આમાં ઉત્સાહભેર ભાગ લઈ રહ્યો હતો. રાવલપિંડીના આર્મી હેડક્વાર્ટરમાં દરજીની એક દુકાન હતી. એક સાંજે રવીન્દ્ર ત્યાં નવો યુનિફોર્મ સિવડાવવા પહોંચ્યો. માપ આપવા દરમિયાન તેની નજર 20-22 વર્ષની એક છોકરી પર પડી. તે ખૂબ જ સલીકાથી સીવેલા કપડાંની ગડી વાળીને એક તરફ રાખી રહી હતી. રવીન્દ્ર તેને જોતો જ રહી ગયો. ‘સાહેબ, વર્દી એક અઠવાડિયા પછી જ મળી શકશે. સેનાના ઘણા મોટા ઓફિસરોના ઓર્ડર પહેલાથી આવેલા છે’, દરજીનો અવાજ સાંભળીને રવીન્દ્રનું ધ્યાન હટ્યું. તેણે પોતાની જાતને સંભાળી અને કૃત્રિમ સ્મિત સાથે બોલ્યો- ‘સારું…’ અને તે દુકાનમાંથી બહાર નીકળી આવ્યો. રાત્રે રવીન્દ્ર જ્યારે સૂવા માટે પથારીમાં આડો પડ્યો, તો તેને વારંવાર તે છોકરીનો ચહેરો દેખાઈ રહ્યો હતો. બીજા દિવસે ઓફિસની જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત થતાં જ રવીન્દ્રના પગ દરજીની દુકાન તરફ વધી ગયા. ત્યાં પહોંચ્યો તો જોયું કે છોકરી કેટલાક ગ્રાહકોને સીવેલા કપડાં સોંપી રહી હતી. રવીન્દ્ર દુકાનની બહાર જ રોકાઈ ગયો અને તેના નવરા થવાની રાહ જોવા લાગ્યો. જેવો છેલ્લો ગ્રાહક ત્યાંથી ગયો, તે દુકાનની અંદર દાખલ થયો. ‘સાંભળો… ગઈકાલે મેં વર્દી સીવવા માટે આપી હતી. શું તે મને જુમ્મા (શુક્રવાર) પહેલા મળી શકે?’ છોકરીએ નજર ઉઠાવ્યા વગર કાઉન્ટર પર રાખેલી જાડી ડાયરીના પાનાં પલટાવતા પૂછ્યું, ‘નામ શું છે તમારું?’ ‘નબી અહમદ શાકિર. આ જ વર્ષે સેનામાં ઓફિસર બન્યો છું,’ રવીન્દ્રએ હસતાં હસતાં જણાવ્યું. છોકરી બોલી, ‘હજી તો ઘણા કપડાં સીવવાના બાકી છે શાકિર સાહેબ. જુમ્મા પહેલા મળવું મુશ્કેલ છે. અબ્બુ હજી બહાર ગયા છે, તેમના આવ્યા પછી પૂછું છું કે શું થઈ શકે છે.’ ‘જી શુક્રિયા…’ કહીને રવીન્દ્ર વળવાનો જ હતો કે તેના પગ થંભી ગયા. તેણે હિંમત ભેગી કરીને પૂછી જ લીધું, ‘તમારું નામ?’ છોકરીએ નજર ઝુકાવીને જવાબ આપ્યો, ‘અમાનત.’ નામ સાંભળતા જ રવીન્દ્રના દિલમાં જાણે કોઈ સિતાર વાગી ઉઠ્યો. આખરે 12 ઓગસ્ટની સાંજે રવીન્દ્રને તેનો નવો યુનિફોર્મ મળી ગયો. બે દિવસ પછી, એટલે કે 14 ઓગસ્ટે પાકિસ્તાનનો 'યૌમ-એ-આઝાદી' (સ્વતંત્રતા દિવસ) હતો. રાવલપિંડીના પરેડ ગ્રાઉન્ડ પર જ્યારે રવીન્દ્ર ફોજના યુનિફોર્મમાં કદમતાલ કરતો પસાર થયો, તો મંચ પર બેઠેલા ઉચ્ચ અધિકારીઓની નજર તેના પર ટકી ગઈ. તેણે ખૂબ વાહવાહી મેળવી. પરેડ ખતમ થયા પછી, રવીન્દ્ર સૈનિકના પોશાકમાં જ સીધો દરજીની દુકાને પહોંચી ગયો. કાઉન્ટર પર અમાનત બેઠી હતી. રવીન્દ્રએ તેના અબ્બુને સંબોધીને બોલ્યો, ‘માસ્ટર જી, શાનદાર સીવી છે વર્દી. પરેડમાં બધા આ વર્દીના વખાણ કરી રહ્યા હતા.’ દરજીએ હાથ જોડીને કહ્યું, ‘આ તો તમારી મહેરબાની છે સાહેબ, જે તમને અમારું કામ ગમ્યું.’ રવીન્દ્ર વાત કરતા કરતા અમાનત તરફ જોઈ રહ્યો હતો. તે ઈચ્છી રહ્યો હતો કે અમાનત પણ આ વર્દીમાં તેને જોઈને વખાણના બે શબ્દો કહે, પરંતુ અમાનતે કંઈ કહ્યું નહીં. બસ એક સ્મિત સાથે તે બીજી તરફ વળી ગઈ. તે દિવસ પછી રવીન્દ્ર ક્યારેક દુઆ-સલામ માટે તો ક્યારેક કોઈ નાના-મોટા કામથી દરજીની દુકાનના આંટાફેરા મારવા લાગ્યો. સમય પસાર થતો ગયો. ધીમે-ધીમે અમાનત પણ તેને પસંદ કરવા લાગી. હવે રવીન્દ્ર વિચારમાં પડી ગયો. આ પ્રેમ ક્યાંક તેના મિશનમાં અવરોધ તો નહીં બને ને. આ જ ખેંચતાણમાં તેણે RAWને પત્ર મોકલ્યો- ‘મને એક છોકરી સાથે પ્રેમ થઈ ગયો છે. હું તેની સાથે લગ્ન કરવા માંગું છું.’ RAW તરફથી મેસેજ મળ્યો- ‘આ તો ખૂબ સારી વાત છે. લગ્ન થવાથી કોઈને શંકા પણ નહીં જાય.’ એક દિવસ રવીન્દ્રએ અમાનતને મળવા માટે પાર્કમાં બોલાવી. તેણે સીધેસીધું કહી દીધું- ‘જો અમાનત… મને તારાથી પ્રેમ થઈ ગયો છે. હું જાણું છું કે તું પણ મને પસંદ કરે છે. હું પહેલા તું, પહેલા હું ના ચક્કરમાં પડવા નથી માંગતો. શું તું મારી સાથે નિકાહ કરીશ?’ અમાનતની નજરો ઝુકી ગઈ. દિલમાં જે વાત મહિનાઓથી દબાયેલી હતી, આજે જાણે પોતે જ હોઠો સુધી આવી ગઈ. ‘હું પણ તને ચાહું છું…’ પછી એક ક્ષણ રોકાઈને, ‘પરંતુ નિકાહ માટે અબ્બુ સાથે વાત કરવી પડશે.’ બીજા દિવસે રવીન્દ્ર, અમાનતના અબ્બુને મળ્યો અને જણાવી દીધું કે તે તેમની પુત્રી સાથે નિકાહ કરવા માંગે છે. ‘ફૌજી ઓફિસર, હીરો જેવી કાયા… ‘ અમાનતના અબ્બુ માટે આ સંબંધ કોઈ ભેટથી ઓછો નહોતો. તેમણે તરત જ હા પાડી દીધી. ટૂંક સમયમાં જ બંનેના નિકાહ થઈ ગયા. સમય પસાર થતો ગયો અને હવે વર્ષ આવ્યું 1981, રવીન્દ્રને ખબર પડી કે તેના નાના ભાઈ રાજેશ્વરના લગ્ન નક્કી થઈ ગયા છે. તેણે RAWને પત્ર મોકલ્યો કે તેને ભાઈના લગ્નમાં સામેલ થવું છે, પરંતુ તેને પરવાનગી ન મળી. રવીન્દ્રએ RAWને ફરીથી પત્ર મોકલ્યો. આ પછી રવીન્દ્રને ભારત લાવવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. તે આર્મીને ખાનગી કામનો હવાલો આપીને પહેલા સાઉદી અરેબિયા પહોંચ્યો અને ત્યાંથી દુબઈના રસ્તે દિલ્હી અને પછી શ્રીગંગાનગર આવી ગયો. ભાઈના લગ્નમાં તેણે ખૂબ મસ્તી કરી. ફેવરિટ પંજાબી ગીતો પર ડાન્સ કર્યો. આ દરમિયાન રવીન્દ્રને તેના પિતાએ કહ્યું- ‘નાના ભાઈના લગ્ન થઈ ગયા, તેં મોડું કર્યું તો પછી લગ્ન પણ નહીં થાય.’ રવીન્દ્ર ઈમોશનલ થઈ ગયો અને પિતાને પૂરી વાત જણાવી દીધી- ‘હું રૉ (RAW) માટે પાકિસ્તાનમાં કામ કરું છું. ત્યાં ફૌજમાં ઓફિસર બની ગયો છું. લગ્ન પણ કરી લીધા છે. ટૂંક સમયમાં પિતા બનવાનો છું.’ જણાવ્યા વગર લગ્ન અને તે પણ પાકિસ્તાની છોકરી સાથે… રવીન્દ્રના પિતાને આઘાત લાગ્યો. રવીન્દ્રના બાળપણના મિત્ર અને પૂર્વ કોંગ્રેસ ધારાસભ્ય રાજકુમાર ગૌડ જણાવે છે- ‘તે ભાઈના લગ્નમાં ખૂબ ખુશ હતો. ચાર-પાંચ દિવસ અહીં રહ્યો. રોજ અમે કલાકો સુધી સાથે રહ્યા. એક દિવસ તેણે મને જણાવ્યું કે તે RAW માટે પાકિસ્તાનમાં કામ કરે છે. તેણે પત્નીનો ફોટો પણ બતાવ્યો.’ તેણે કહ્યું હતું- ‘ટૂંક સમયમાં મારું પોસ્ટિંગ બીજા દેશમાં થશે, પછી આરામથી ભારત આવી શકીશ. તેની બહાદુરીથી મારી છાતી ગજગજ ફૂલી ગઈ, પરંતુ હું મારી ખુશી વ્યક્ત ન કરી શક્યો. મેં એ રહસ્ય મારા સુધી જ સીમિત રાખ્યું.’ આ પછી રવીન્દ્ર ફરીથી પાકિસ્તાન પહોંચ્યો અને પોતાના મિશનમાં જોડાઈ ગયો. ટૂંક સમયમાં જ પ્રમોશન મેળવીને તે મેજર બની ગયો. આ દરમિયાન તેને પુત્ર થયો. નામ રાખ્યું- અરીબ. અરીબ એટલે વિજય મેળવનાર. આ ખુશી તેણે પત્ર મોકલીને પિતા સાથે પણ શેર કરી. આ એ સમય હતો, જ્યારે એક તરફ પાકિસ્તાન પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું હતું અને બીજી તરફ પંજાબમાં ખાલિસ્તાની ઉગ્રવાદને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું હતું. સેનામાં હોવાને કારણે રવીન્દ્રને ફૌજની તૈયારીઓ, મુવમેન્ટ અને પોઝિશનિંગ વિશે ખબર પડી જતી હતી. તે આ બધી માહિતી ભારત મોકલી દેતો. તે માહિતીના કારણે ભારતે રાજસ્થાન અને પંજાબ બોર્ડર પર પાકિસ્તાનનું ષડયંત્ર સફળ થવા ન દીધું. અંગ્રેજી અખબાર ટેલિગ્રાફના અહેવાલ મુજબ રવીન્દ્રની ગુપ્ત માહિતીના કારણે 20 હજારથી વધુ ભારતીય જવાનોના જીવ બચ્યા હતા. પરંતુ 1983 આવતા-આવતા પોતાના હોદ્દાને કારણે રવીન્દ્રને ગુપ્ત માહિતીઓ મોકલવામાં મુશ્કેલીઓ પડવા લાગી. તે હંમેશા સિક્યોરિટી વચ્ચે રહેતો. ઘર પર પણ સુરક્ષા ગાર્ડ રહેતા. તેણે અમાનતથી પણ પોતાનું રહસ્ય છુપાવવાનું હતું. આવા સમયે તેની મદદ માટે RAWએ ઇનાયત મસીહ નામના એજન્ટને પાકિસ્તાન મોકલ્યો, પરંતુ તે ISIના હાથે ઝડપાઈ ગયો. ISIએ તેને નિર્દયતાથી ટોર્ચર કર્યો. ઇનાયત તૂટી ગયો અને રહસ્ય ઓકી દીધું. તેણે જણાવ્યું- ‘પાકિસ્તાન આર્મીમાં નબી અહમદ નામનો મેજર છે, તે ભારતનો જાસૂસ છે. તેને જ મળવા માટે હું અહીં આવ્યો છું.’ ISIએ ઇનાયતને કહ્યું કે તે નબીને મળવા માટે બોલાવે. ઇનાયતે તેવું જ કર્યું. કરાચીના જિન્ના ગાર્ડનમાં બંનેનું મળવાનું નક્કી થયું. સાંજે 7.30 વાગ્યે રવીન્દ્ર ગાર્ડનમાં પહોંચ્યો. ત્યાં પહેલાથી જ ઇનાયત તેની રાહ જોઈ રહ્યો હતો. અહીં, પાકિસ્તાન આર્મીના જવાનો અને ISIના અધિકારીઓ ગાર્ડનની બહાર છુપાયેલા હતા. ઇનાયત અને રવીન્દ્ર બંને મળ્યા, વાતો કરી. પછી ઇનાયતે રવીન્દ્રને એક ડોક્યુમેન્ટ આપ્યું. ત્યારે જ પાછળથી આવીને સેના રવીન્દ્રને પકડી લીધો. રવીન્દ્રનો ભેદ ખુલી ગયો. તેને પાકિસ્તાનની અલગ-અલગ જેલોમાં રાખવામાં આવ્યો. તેના પર અનેક પ્રકારના અત્યાચારો કરવામાં આવ્યા. રાત-રાત ભર સૂવા દેવામાં આવતો નહીં. બરફની પાટો પર સુવડાવવામાં આવતો. શરીરના દરેક ભાગ પર જખમ. તેના પર મીઠું ભભરાવીને છોડી દેવામાં આવતું. રવીન્દ્રને ડબલ એજન્ટ બનવાની એટલે કે પાકિસ્તાન માટે કામ કરવાની પણ ઓફર મળી, પરંતુ તે તૈયાર ન થયો. થોડા દિવસો પછી… અમાનત સિયાલકોટ જેલમાં રવીન્દ્ર એટલે કે નબીને મળવા પહોંચી. સાથે પુત્ર અરીબ પણ હતો. અમાનતને જોતા જ રવીન્દ્ર ધ્રુસ્કે-ધ્રુસ્કે રોવા લાગ્યો. કહેવા લાગ્યો- ‘મને માફ કરી દે અમાનત. મારા કારણે તારી જિંદગી બરબાદ થઈ ગઈ.’ અમાનત એકીટસે નબીને જોતી રહી. કંઈ કહી શકી નહીં. ઘણી વાર સુધી સળિયાની બહાર ઉભી રહીને તે ડસકાં ભરતી રહી, પછી પાછી ફરી ગઈ. આ પછી તે ફરી ક્યારેય રવીન્દ્રને ન મળી. સિનિયર જર્નાલિસ્ટ હર્ષા શર્મા પોતાના પુસ્તક ‘રૉ સિક્રેટ એજન્ટ્સ’માં લખે છે- ‘જાસૂસી કરવી એ જીવ હથેળીમાં લઈને ફરવા જેવું છે. પકડાઈ જવા પર અહીં ચમત્કારની આશા હોતી નથી. જેના માટે તમે કામ કરો છો, તે પણ હાથ ખેંચી લે છે. આ જ આ રમતનો અલિખિત, પરંતુ સીધો નિયમ છે.’ રવીન્દ્રસાથે એવું જ થયું. જેલમાં રહેતા તેમણે RAWને ઘણા પત્રો મોકલ્યા, પણ કોઈ જવાબ ન મળ્યો. રવીન્દ્રએ જેલમાંથી પરિવારને ઘણા પત્રો લખ્યા. તેમના પત્રો ઉર્દૂમાં લખેલા હોતા હતા. પહેલો પત્ર પિતાને મળ્યો. ખબર પડી કે રવીન્દ્ર પાકિસ્તાનની જેલમાં બંધ છે… તેમને ઊંડો આઘાત લાગ્યો. તેમણે પરિવારમાં કોઈની સાથે આનો ઉલ્લેખ ન કર્યો. થોડા દિવસો પછી તેમનું અવસાન થઈ ગયું. ઘણા દિવસો સુધી રવીન્દ્રનો તે પત્ર જૂની ફાઈલો વચ્ચે પડ્યો રહ્યો. એક દિવસ નાના ભાઈની નજર તે પત્ર પર પડી. પડોશમાંથી ઉર્દૂ જાણકારને બોલાવવામાં આવ્યો. ત્યારે પરિવારને ખબર પડી કે રવીન્દ્રજાસૂસીના આરોપમાં પાકિસ્તાનની જેલમાં બંધ છે. પરિવારે રવીન્દ્રની મુક્તિ માટે RAW અને ભારત સરકારને વિનંતી કરી. ઘણા પત્રો લખ્યા, પરંતુ કોઈ ફાયદો ન થયો. 1985માં રવીન્દ્રને ફાંસીની સજા સંભળાવવામાં આવી. 5 વર્ષ પછી એટલે કે 1990માં પાકિસ્તાની સુપ્રીમ કોર્ટે ફાંસીની સજાને 25 વર્ષની આજીવન કેદમાં બદલી નાખી. 90ના દાયકામાં રવીન્દ્રએ પત્ર લખીને પરિવારને જણાવ્યું કે તેને ટીબી થઈ ગયો છે. પાકિસ્તાનમાં તેની દવા નથી મળી રહી. પરિવાર તરફથી ટીબીની દવાઓ પાકિસ્તાન મોકલવામાં આવી, પરંતુ રવીન્દ્ર સુધી પહોંચી શકી નહીં. નારાજ અને ભારે હૈયે રવીન્દ્રએ 18 નવેમ્બર 2001ના રોજ એક પત્ર લખ્યો- ‘શું ભારત જેવા મોટા દેશ માટે કુરબાની આપનારાઓને આ જ સજા મળે છે. જો હું અમેરિકન એજન્ટ હોત, તો ત્રણ દિવસની અંદર મને છોડાવી લેવામાં આવ્યો હોત.’ 3 દિવસ પછી એટલે કે 21 નવેમ્બર 2001ના રોજ રવીન્દ્ર જિંદગીની જંગ હારી ગયો. તેને મુલ્તાન જેલમાં દફનાવી દેવામાં આવ્યો. પૂર્વ ધારાસભ્ય રાજકુમાર ગૌડ કહે છે- ‘તેના ગયા પછી બધું વેરાન થઈ ગયું. પરિવારે ઘર વેચી દીધું. કેટલાક લોકો જયપુર ચાલ્યા ગયા તો કેટલાક બીજા શહેરોમાં જઈને વસી ગયા. હવે તો તેનું ઘર પણ તોડી પાડવામાં આવશે. છેલ્લી નિશાની પણ ભૂંસાઈ જશે.’ 18 વર્ષ પાકિસ્તાની જેલમાં કેદ રહેલા રવીન્દ્રના મોત પછી તેમના પરિવારને સરકાર તરફથી દર મહિને 500 રૂપિયા પેન્શન તરીકે આપવામાં આવવા લાગ્યા. પાછળથી આ રકમ વધારીને 2000 રૂપિયા મહિનો કરી દેવામાં આવી, પરંતુ 2006માં રવીન્દ્રની માતાના અવસાન પછી પેન્શન બંધ થઈ ગયું. રવીન્દ્રના માતા-પિતા અને નાના ભાઈનું અવસાન થઈ ચૂક્યું છે. 2012માં પુત્ર અરીબનું પણ મોત થઈ ગયું. પત્ની અમાનત ક્યાં છે, તે કોઈને ખબર નથી. …………………………….. RAW એજન્ટ જે ખતના કરાવીને પાકિસ્તાનમાં મેજર બન્યો:આર્મીનો ગુપ્ત રિપોર્ટ મોકલીને 20 હજાર ભારતીય જવાનોના જીવ બચાવ્યા; જાસૂસ રવીન્દ્ર કૌશિક, પાર્ટ-1 ભાસ્કરની નવી સિરીઝ ‘સ્પાય ફાઇલ્સ’ના પહેલા એપિસોડમાં એક એવા ભારતીય જાસૂસની કહાની છે જેણે ગુપ્ત માહિતી મોકલીને ભારતના 20 હજારથી વધુ સૈનિકોના જીવ બચાવ્યા… વાંચો પાર્ટ-1