₹142 કરોડનો સૌથી મોંઘો ફોન અને સિક્રેટ પ્રોજેક્ટ 'પર્પલ':શરૂઆતમાં iPhone નામ Appleનું નહોતું! સિક્રેટ લેબથી માંડી સ્ટીવ જોબ્સના માસ્ટરપ્લાન સુધી; દુનિયા બદલનાર ફોનની કહાની

એપલની લોન્ચિંગ ઇવેન્ટ આવતીકાલે એટલે કે બુધવારે મોડી રાત્રે યોજાશે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, કંપની તેમાં આઇફોન 18 પ્રો, પ્રો મેક્સ અને અલ્ટ્રા લોન્ચ કરી શકે છે. પરંતુ નવા આઇફોન પહેલાં, ચાલો તે નામ અને ફોનની વાર્તા જાણીએ, જેણે લગભગ બે દાયકામાં મોબાઇલની દુનિયા બદલી નાખી. તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે આઇફોન નામ શરૂઆતમાં એપલનું હતું જ નહીં. અમેરિકન નેટવર્કિંગ કંપની સિસ્કો પાસે આ નામનો ટ્રેડમાર્ક હતો. એપલે આઇફોન લોન્ચ કર્યા પછી સિસ્કોએ કંપની વિરુદ્ધ કેસ પણ કર્યો. બાદમાં બંને કંપનીઓ વચ્ચે સમાધાન થયું અને બંનેને આઇફોન નામનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી મળી ગઈ. એક વધુ રસપ્રદ વાત એ છે કે દુનિયાનો સૌથી મોંઘો આઇફોન લગભગ 1.5 કરોડ ડોલર એટલે કે આજના હિસાબે લગભગ ₹142 કરોડમાં વેચાયો હતો. તેને બ્રિટિશ ડિઝાઇનર સ્ટુઅર્ટ હ્યુઝે કસ્ટમાઇઝ કર્યો હતો. તેમાં 135 ગ્રામ 24 કેરેટ સોનું અને 600 સફેદ હીરા લગાવવામાં આવ્યા હતા. હોમ બટનની જગ્યાએ 24 કેરેટનો કાળો હીરો લગાવવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ આઇફોનની વાર્તા એક નામ અને એક અત્યંત મોંઘા મોડેલ કરતાં ઘણી મોટી છે. લગભગ બે દાયકા પહેલાં, Appleએ એક એવો ફોન રજૂ કર્યો જેણે મોબાઇલનો ઉપયોગ કરવાની રીત જ બદલી નાખી. આ રીતે શરૂ થઈ આઇફોનની કહાની 9 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ, સ્ટીવ જોબ્સ સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં એક મંચ પર ઊભા હતા. તેમના હાથમાં એક નવું ડિવાઇસ હતું. જોબ્સે તેને ત્રણ વસ્તુઓનું મિશ્રણ ગણાવ્યું - મોબાઇલ ફોન, ટચવાળો આઇપોડ અને ઇન્ટરનેટ કમ્યુનિકેશન ડિવાઇસ. આ જ હતો પહેલો આઇફોન. તે સમયે તેમાં ન તો 5G હતું, ન એપ સ્ટોર, ન ફેસ આઈડી, અને ન જ AI. પરંતુ તેની 3.5 ઇંચની ટચસ્ક્રીને ફોન ચલાવવાની રીત બદલી નાખી. ટેપ, સ્વાઇપ અને પિંચથી ફોન ચાલવા લાગ્યો. બટન અને કીપેડની જરૂરિયાત સમાપ્ત થઈ ગઈ. તેણે ઇન્ટરનેટના ઉપયોગની રીત પણ બદલી નાખી. આઇફોન પહેલાં ફોનમાં જે ઇન્ટરનેટ ચાલતું હતું, તેને 'WAP' કહેતા હતા. તેમાં વેબસાઇટ્સ ખૂબ જ ખરાબ અને તૂટેલી-ફાટેલી દેખાતી હતી. એપલે પોતાના સફારી બ્રાઉઝરની મદદથી પહેલીવાર મોબાઇલ પર બરાબર એવી જ અસલી વેબસાઇટ્સ બતાવી, જેવી કમ્પ્યુટર પર દેખાતી હતી. પહેલો આઇફોન જૂન 2007માં બજારમાં આવ્યો અને માત્ર 74 દિવસમાં તેના 10 લાખ યુનિટ વેચાઈ ગયા. તે સમયે કદાચ કોઈએ વિચાર્યું નહીં હોય કે આ નાનું ડિવાઇસ આવનારા વર્ષોમાં એપલની સૌથી મોટી તાકાત બની જશે. લગભગ બે દાયકા પછી હવે આઇફોનની કહાણી એક વધુ મોટા વળાંક પર છે. સ્ટીવ જોબ્સ નથી. ટીમ કૂક પણ હવે CEO નથી. હવે એપલની કમાન જ્હોન ટર્નસના હાથમાં છે. તેમને 1 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ એપલના CEO બનાવવામાં આવ્યા. તેઓ લગભગ 25 વર્ષથી એપલમાં કામ કરી રહ્યા છે. આઇફોન ખૂબ મોંઘા હોવા છતાં દુનિયામાં અત્યાર સુધીમાં 300 કરોડથી વધુ વેચાઈ ચૂક્યા છે. તેમાંથી 250 કરોડથી વધુ સક્રિય છે. 2018માં આ સંખ્યા લગભગ 130 કરોડ હતી. એટલે કે માત્ર 8 વર્ષમાં લગભગ 120 કરોડનો વધારો થયો. કાલે એટલે કે 9 સપ્ટેમ્બરે એપલની લોન્ચિંગ ઇવેન્ટ છે. હવે સવાલ એ છે કે ટર્નસના સમયમાં આઇફોન કઈ દિશામાં જશે? આ સવાલનો જવાબ સમજવા માટે પહેલાં પાછળ જવું પડશે. ચેપ્ટર-1 અચાનક ગાયબ થવા લાગ્યા હતા એન્જિનિયર્સ વર્ષ 2004-05માં એપલની ઓફિસમાં કંઈક વિચિત્ર બની રહ્યું હતું. કંપનીના કેટલાક સૌથી સક્ષમ એન્જિનિયર્સ અચાનક તેમના જૂના કામમાંથી ગાયબ થવા લાગ્યા. તેમની સાથે કામ કરતા લોકોને પણ ખબર નહોતી કે તેઓ આખરે ક્યાં જઈ રહ્યા છે અને શું કરી રહ્યા છે. જોકે, એપલે કૂપર્ટીનોમાં એક અલગ બિલ્ડિંગ લઈને ત્યાં એક સિક્રેટ લેબ બનાવી હતી. પસંદગીના એન્જિનિયર્સને આ જ લેબમાં મોકલી દેવામાં આવ્યા. દરવાજા બંધ રહેતા હતા. કામની કોઈ નિશ્ચિત શિફ્ટ નહોતી. એન્જિનિયર્સ દિવસ-રાત આ જ પ્રોજેક્ટમાં લાગેલા રહેતા. ઘણી વાર જમવાનું પણ ત્યાં જ ખાતા અને ત્યાં જ સૂઈ જતા. આ આખા પ્રોજેક્ટનું નામ હતું- 'પર્પલ'. લગભગ અઢી વર્ષ સુધી આ પ્રોજેક્ટ સંપૂર્ણપણે ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યો હતો. પછી 9 જાન્યુઆરી 2007 નો દિવસ આવ્યો… સેન ફ્રાન્સિસ્કોના મોસ્કોન સેન્ટરમાં સ્ટીવ જોબ્સ મંચ પર પહોંચ્યા. તેમણે હાથમાં એક નવું ડિવાઇસ લીધું અને દુનિયા સમક્ષ તેને રજૂ કર્યું. ત્યારે એપલના તે એન્જિનિયરો ગુમ થવાનું રહસ્ય ખુલ્યું. તેઓ આટલા વર્ષોથી જે પ્રોજેક્ટ પર દિવસ-રાત કામ કરી રહ્યા હતા, તે હતો- આઇફોન. ચેપ્ટર-2 જ્યારે ફોન માત્ર ફોન ન રહ્યો 2007માં જ્યારે એપલે પહેલો આઇફોન રજૂ કર્યો, ત્યારે સ્માર્ટફોનની દુનિયામાં નોકિયા અને બ્લેકબેરી જેવા મોટા નામ પહેલેથી જ હાજર હતા. મોટાભાગના ફોનમાં બટન અને કીપેડ હતા. એપલે કહ્યું- કીપેડની જરૂર કેમ છે? ફોનની સ્ક્રીનને જ કીપેડ બનાવી દઈએ અને અહીંથી જ વાર્તા બદલાઈ ગઈ. પહેલા આઇફોનમાં 3.5 ઇંચની ટચસ્ક્રીન હતી. તેમાં કીપેડ નહોતું, પરંતુ 2 મેગાપિક્સલનો કેમેરા, વાઇફાઇ, બ્લૂટૂથ અને ઇન્ટરનેટ કનેક્શન હતું. ખાસ વાત એ હતી કે આખી સ્ક્રીન જ ફોન ચલાવવાની રીત બની ગઈ. આંગળીથી ટેપ કરો, સ્ક્રીન પર સ્વાઇપ કરો અને બે આંગળીઓથી ફોટોને મોટો કે નાનો કરો. આજે આ વસ્તુઓ આપણને બિલકુલ સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ તે સમયે ફોન ચલાવવાની આ રીત ઘણી નવી હતી. આ જ આઇફોનનું પહેલું મોટું ઇનોવેશન હતું. ફોન આપણી આંગળીના ઇશારે ચાલતું નાનું કમ્પ્યુટર બની ગયું. 4GB મોડેલની કિંમત 499 ડોલર અને 8GB મોડેલની કિંમત 599 ડોલર હતી. ચેપ્ટર-3 પહેલીવાર એપ સ્ટોર આવ્યો, સ્ક્રીન વધુ સ્પષ્ટ થઈ પહેલા આઇફોનમાં સૌથી મોટી ખામી હતી- એપ સ્ટોર નહોતો. તમે તમારી પસંદની નવી એપ ડાઉનલોડ કરી શકતા નહોતા. 2008માં આવેલા આઇફોન 3Gએ આ ખામી પણ દૂર કરી દીધી. તેમાં 3G અને GPS સાથે એપ સ્ટોર આવ્યો, જેની શરૂઆત 800થી વધુ એપ્સથી થઈ. પહેલા આઇફોનને 10 લાખ યુનિટ વેચવામાં 74 દિવસ લાગ્યા હતા, પરંતુ આઇફોન 3Gએ આ આંકડો માત્ર ત્રણ દિવસમાં હાંસલ કરી લીધો. હવે આઇફોન માત્ર ફોન નહીં, એક એવું પ્લેટફોર્મ બની ચૂક્યું હતું, જેના પર ડેવલપર્સ એપ બનાવી શકતા હતા. 2010માં એપલે આઇફોન 4 લોન્ચ કર્યો. તેમાં પહેલીવાર રેટિના ડિસ્પ્લે આવ્યો. 3.5 ઇંચની સ્ક્રીનમાં 960×640 પિક્સેલ અને લગભગ 326 પિક્સેલ પ્રતિ ઇંચની ડેન્સિટી હતી. એટલે કે પહેલીવાર ફોનની સ્ક્રીન એટલી સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી કે વાંચતી વખતે એવું લાગતું હતું કે જાણે અક્ષરો કાગળ પર છપાયા હોય. આઇફોન 4માં 5 મેગાપિક્સલ કેમેરા, HD વીડિયો રેકોર્ડિંગ અને વીડિયો કોલ માટે ફેસ ટાઈમ પણ આવ્યો. તેની અસર વેચાણ પર પણ જોવા મળી. લોન્ચના માત્ર ત્રણ દિવસમાં 17 લાખ આઇફોન 4 વેચાઈ ગયા. ચેપ્ટર-5 સ્ટીવ જોબ્સનું નિધન, ટિમ કૂકના હાથમાં કમાન 2011માં સ્ટીવ જોબ્સે એપલના CEO પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું અને થોડા સમય પછી તેમનું નિધન થયું. હવે કંપનીની કમાન ટિમ કૂકના હાથમાં હતી. જોબ્સના સમયમાં સવાલ હતો - શું નવું બનાવવું? પરંતુ કૂક સામે પડકાર હતો - આઇફોનને દુનિયાના કરોડો લોકો સુધી કેવી રીતે પહોંચાડવો? કૂકે એપલની સપ્લાય ચેઇન અને પ્રોડક્શનને મજબૂત બનાવ્યું. તેની મોટી અસર 2014માં જોવા મળી, જ્યારે એપલે પહેલીવાર મોટી સ્ક્રીનવાળા આઇફોન 6 અને આઇફોન 6 પ્લસ લોન્ચ કર્યા. સાથે એપલ પે આવ્યું, એટલે કે આઇફોન હવે માત્ર ફોન જ નહીં, પૈસા રાખવા અને ચૂકવણી કરવાનું સાધન પણ બની ગયું. બજારે આ બદલાવને તરત જ સ્વીકાર્યો. પહેલા ત્રણ દિવસમાં બંને મોડલના એક કરોડથી વધુ યુનિટ વેચાઈ ગયા. 2015માં આઇફોન 6s આવ્યો, જેમાં 3D ટચ અને લાઇવ ફોટોઝ જેવા ફીચર્સ હતા. તેના પણ પહેલા ત્રણ દિવસમાં 1.3 કરોડથી વધુ યુનિટ વેચાઈ ગયા. ચેપ્ટર-6 હોમ બટન ગાયબ, કેમેરો ફોનની નવી ઓળખ બન્યો પછી આવ્યું 2017, આઇફોનની દસમી વર્ષગાંઠ પર એપલે આઇફોન X લોન્ચ કર્યો. આ વખતે કંપનીએ પોતાની સૌથી જૂની ઓળખ હટાવી દીધી - હોમ બટન. તેની જગ્યાએ 5.8 ઇંચની OLED સ્ક્રીન આવી અને પહેલીવાર ફેસ IDનું ફીચર આવ્યું. હવે ફોન ખોલવા માટે બટન દબાવવાની જરૂર નહોતી, બસ ફોનને જોવાનો હતો. આ માટે TrueDepth કેમેરા ચહેરાનો 3D નકશો બનાવતો હતો. હવે આઇફોનની આગામી મોટી લડાઈ કેમેરાને લઈને હતી. 2019માં આઇફોન 11માં નાઇટ મોડ અને અલ્ટ્રા વાઇડ કેમેરા આવ્યો. ફોન હવે માત્ર કેમેરાથી તસવીર ખેંચી રહ્યો નહોતો, પરંતુ તેનો પ્રોસેસર અને સોફ્ટવેર મળીને તસવીરને વધુ સારી બનાવી રહ્યા હતા. 2007માં આઇફોને કહ્યું હતું - “ફોનને કમ્પ્યુટર જેવો બનાવો.” 2019 સુધી તે કહી રહ્યો હતો - “ફોનની અંદર કમ્પ્યુટરને એટલો શક્તિશાળી બનાવો કે તે કેમેરાને પણ બદલી નાખે.” ચેપ્ટર-7 પહેલીવાર 5Gની દુનિયામાં એન્ટ્રી 2020માં કોરોના મહામારી વચ્ચે એપલે આઇફોન 12 લોન્ચ કર્યો. પહેલીવાર આઇફોનમાં 5G આવ્યું. ઇન્ટરનેટ ઝડપી બન્યું, વિડિયો સ્ટ્રીમિંગ અને ઓનલાઇન ગેમિંગ સુધર્યા. પરંતુ સાચો બદલાવ ફોનની અંદર હતો. તેમાં A14 બાયોનિક ચિપ લાગેલી હતી, જેણે આઇફોનની સ્પીડ વધારી. સાથે જ 16-કોર ન્યુરલ એન્જિન હતું, જે AI અને મશીન લર્નિંગ જેવા કાર્યો ફોન પર જ કરવામાં મદદ કરતું હતું. આઇફોન હવે ઝડપી બની ચૂક્યો હતો. શક્તિશાળી પણ. હવે સવાલ હતો- તે એવું શું કરી શકે છે, જે પહેલાં કોઈ ફોને કર્યું ન હતું? 2022: આઇફોન 14 સાથે એપલે ઇમરજન્સી SOS વાયા સેટેલાઇટ આપ્યું. મોબાઇલ નેટવર્ક અને વાઇફાઇ ન હોવા છતાં પણ આઇફોન સેટેલાઇટ દ્વારા ઇમરજન્સી સર્વિસને સંદેશ મોકલી શકતો હતો. આ માટે એપલે સેટેલાઇટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં 45 કરોડ ડોલરનું રોકાણ કર્યું. 2023: આઇફોન 15 માં એપલે લાઇટનિંગ પોર્ટ હટાવીને USB-C આપ્યું. હવે આઇફોન, મેક અને આઇપેડ એક જ કેબલથી ચાર્જ થઈ શકતા હતા. આઇફોન 15 પ્રોમાં ટાઇટેનિયમ બોડી અને A17 પ્રો ચિપ પણ આવી, જેનાથી ગેમિંગ અને ભારે કામ સરળ બન્યા. 2024: આઇફોન 16 સાથે કંપનીએ એપલ ઇન્ટેલિજન્સ રજૂ કર્યું. A18 ચિપ અને કેમેરા કંટ્રોલ જેવા ફીચર્સ પણ આવ્યા. હવે આઇફોન માત્ર આદેશ માનનારો ફોન નહોતો, પરંતુ તમારી જરૂરિયાત સમજીને મદદ કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો હતો. 2025: આઇફોન 17 સાથે આઇફોન એર આવ્યું, જેની જાડાઈ માત્ર 5.6 મિલીમીટર હતી. મોટી સ્ક્રીન અને A19 પ્રો ચિપ સાથે એપલે દર્શાવ્યું કે હવે તેનું ધ્યાન ઓછી જગ્યામાં વધુ ટેકનોલોજી ફિટ કરવા પર પણ હતું. હવે આઇફોનની આગળની વાર્તા જ્હોન ટર્નસના હાથમાં જ્હોન ટર્નસનો એપલ સાથે 25 વર્ષ જૂનો સંબંધ જ્હોન ટર્નસ એક મિકેનિકલ એન્જિનિયર છે, જેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયામાંથી અભ્યાસ કર્યો છે. તેઓ 2001માં એપલ સાથે જોડાયા છે. એપલમાં આવતા પહેલા તેમણે ચાર વર્ષ 'વર્ચ્યુઅલ રિસર્ચ સિસ્ટમ્સ'માં કામ કર્યું હતું. એપલમાં તેમણે પોતાની શરૂઆત ખૂબ જ બેઝિક લેવલથી કરી હતી. મેક સ્ક્રીન ડિઝાઇનિંગથી શરૂઆત કર્યા પછી ધીમે ધીમે કંપનીની હાર્ડવેર ટીમના સૌથી મોટા અધિકારી બની ગયા. કંપની અનુસાર, ટર્નસની લીડરશીપમાં મેક, આઇફોન, એરપોડ્સ અને અન્ય હાર્ડવેરમાં મજબૂતી, બહેતર મટિરિયલ અને સરળતાથી રિપેર કરી શકાય તેવી ડિઝાઇન પર કામ થયું. તેમણે કંપનીમાં જોબ્સના સમયગાળાને પણ જોયો છે અને ટિમ કૂક સાથે પણ કામ કર્યું છે. જ્હોન ટર્નસ સામે ચાર પડકારો હશે ગ્રાફિક્સ: અંકિત પાઠક સંદર્ભ અને વધુ વાંચન...