મિડલ ઈસ્ટમાં શરૂ થઈ શકે છે એક નવું યુદ્ધ:સાઉદી અરબનો યમનની રાજધાની સના પર હુમલો, હુતીએ શરૂ કરી દરિયાઈ નાકાબંધી

28 ફેબ્રુઆરીના રોજ જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું હતું, ત્યારે જ એવું માનવામાં આવતું હતું કે ઈરાનના સહયોગી હુતી વિદ્રોહીઓ પણ તેમાં કૂદી શકે છે. લગભગ પાંચ મહિના પછી, તે જ આશંકા સાચી પડતી દેખાઈ રહી છે. છેલ્લા એક અઠવાડિયામાં હુતીઓએ સાઉદી અરેબિયા અને રેડ સીમાં જહાજો પર મિસાઈલ અને ડ્રોન વડે અનેક હુમલા કર્યા છે. જવાબમાં, સાઉદી નેતૃત્વ હેઠળના સૈન્ય ગઠબંધને પણ હુતી ઠેકાણાઓ પર હવાઈ હુમલા શરૂ કર્યા છે. એટલે કે, લગભગ ચાર વર્ષથી કોઈક રીતે ટાળવામાં આવેલું યમનનું યુદ્ધ ફરી ભડકવાની અણી પર છે. હુતીઓએ સાઉદી અરેબિયા વિરુદ્ધ દરિયાઈ નાકાબંધીની જાહેરાત કરી દીધી છે, જ્યારે બંને તરફથી હુમલા સતત વધી રહ્યા છે. તેનાથી મિડલ ઈસ્ટમાં એક નવું યુદ્ધ શરૂ થવાનો ખતરો વધી ગયો છે. હુતી અને સાઉદી વચ્ચે વિવાદની શરૂઆત હુતી અને સાઉદી વચ્ચે તાજેતરનો વિવાદ 13 જુલાઈએ શરૂ થયો. વાસ્તવમાં, કેટલાક હુતી નેતાઓ અલી ખામેનીની અંતિમ યાત્રામાં સામેલ થયા પછી ઈરાનથી યમન પાછા ફરી રહ્યા હતા. પરંતુ યમનની સાઉદી સમર્થિત સરકારે આ પ્લેનને સના એરપોર્ટ પર ઉતરવા દીધું નહીં. યમન સરકારનું કહેવું હતું કે હુતી અધિકારીઓ યમનની રાષ્ટ્રીય એરલાઇનથી જ પાછા ફરે. તેમને ઈરાનની એરલાઇનમાં આવવા દેવામાં આવશે નહીં. જ્યારે હુતી ઈરાની વિમાનને સીધા સનામાં ઉતારવા પર અડગ રહ્યા. આ પછી, સરકાર સમર્થિત દળોએ સના એરપોર્ટના રનવેને બોમ્બથી ઉડાવી દીધો, જેથી ઈરાની વિમાન ત્યાં ઉતરી ન શકે. પરિણામે, હુતી નેતાઓનું વિમાન સના એરપોર્ટ પર ઉતરી શક્યું નહીં. વિમાને પોતાનો રસ્તો બદલીને હુદૈદાહ એરપોર્ટ પર લેન્ડિંગ કર્યું, જે હુતીઓના નિયંત્રણમાં છે. આ ઘટના પછી, હુતીઓએ સાઉદી અરબ વિરુદ્ધ દરિયાઈ નાકાબંધીની જાહેરાત કરી દીધી. શરૂઆતમાં ઈરાન યુદ્ધથી દૂર રહ્યા હુતી વિદ્રોહી ફેબ્રુઆરીમાં જ્યારે અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઈરાન વિરુદ્ધ સૈન્ય અભિયાન શરૂ કર્યું હતું, ત્યારે હુતી વિદ્રોહીઓ સીધા આ લડાઈમાં ઉતરવાથી બચતા જોવા મળ્યા હતા. પરંતુ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધવિરામ તૂટ્યા પછી તેમનો દૃષ્ટિકોણ બદલાઈ ગયો. ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાને હુતીઓ પર યુદ્ધમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા દબાણ કર્યું. જોકે તેમનું કહેવું છે કે તેનાથી માત્ર ઈરાનને જ નહીં, પરંતુ હુતીઓને પણ ફાયદો છે. તેઓ આ તકનો ઉપયોગ યમનમાં પોતાની રાજકીય પકડ અને તાકાત વધારવા માટે કરવા માંગે છે. 4 વર્ષથી યમન-સાઉદી વચ્ચે યુદ્ધ અટક્યું હતું 2022માં થયેલા યુદ્ધવિરામ બાદ યમનમાં હુતી વિદ્રોહીઓ અને સાઉદી અરબ વચ્ચેની લડાઈ લગભગ અટકી ગઈ હતી. જોકે, તેનો અર્થ એ નહોતો કે બંને પક્ષો વચ્ચેનો વિવાદ સમાપ્ત થઈ ગયો હતો. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની મધ્યસ્થીમાં કાયમી શાંતિ કરાર પર વાતચીત પણ શરૂ થઈ, પરંતુ કોઈ પરિણામ આવ્યું નહીં. તણાવ યથાવત રહ્યો, પરંતુ બંને પક્ષો મોટા યુદ્ધથી બચવાનો પ્રયાસ કરતા રહ્યા. હવે અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ પછી પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ ગઈ છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં હુતી અને સાઉદી અરબ વચ્ચે ફરીથી સંઘર્ષ વધ્યો છે અને ચાર વર્ષ જૂનો યુદ્ધવિરામ તૂટવાની અણી પર પહોંચી ગયો છે. સાઉદી અરબ હુતીઓ સાથે યુદ્ધ નથી ઈચ્છતું સાઉદી અરેબિયા આ સમયે હુતીઓ સાથે ફરી યુદ્ધ નથી ઇચ્છતું. તેનું કારણ અગાઉનો સંઘર્ષ છે, જે લગભગ એક દાયકા સુધી ચાલ્યો. આ લડાઈમાં સાઉદી અરેબિયાએ અબજો ડોલર ખર્ચ કર્યા, પરંતુ તેને કોઈ નિર્ણાયક સફળતા મળી નહીં. ઉલટું તેની આંતરરાષ્ટ્રીય છબીને નુકસાન થયું અને યુદ્ધ, ભૂખમરો અને રોગોને કારણે લાખો યમનીઓના જીવ ગયા. બીજી તરફ, હુતીઓને લાગે છે કે સાઉદી અરેબિયા પર દબાણ વધારીને તેઓ પોતાની શરતો મનાવી શકે છે. અધિકારીઓ અનુસાર, તેઓ યમનના ઓઈલમાંથી થતી કમાણીમાં વધુ હિસ્સો અને દેશની રાજનીતિમાં મોટી ભૂમિકા ઇચ્છે છે. યમન મામલાના નિષ્ણાત ફારિયા અલ-મુસ્લિમી કહે છે, હુતીઓ માટે દરેક સમસ્યાનો એક જ જવાબ છે- યુદ્ધ. જ્યારે સાઉદી અરેબિયા દરેક સમસ્યાને પૈસાથી ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરે છે, જ્યારે હુતીઓ હથિયારોથી જવાબ આપે છે. ઈરાનની મદદથી મજબૂત થયેલા હુતી વિદ્રોહી હુતીઓ ક્યારેક યમનના ઉત્તરીય પહાડી વિસ્તારોમાં સક્રિય શિયા વિદ્રોહીઓનું એક નાનું જૂથ હતા. તેમનો નારો હતો- "અમેરિકા અને ઇઝરાયલનું મૃત્યુ." 2011માં ટ્યુનિશિયાથી શરૂ થયેલી આરબ ક્રાંતિની લહેર યમન પણ પહોંચી. તે સમયે રાષ્ટ્રપતિ અલી અબ્દુલ્લા સાલેહ લગભગ 33 વર્ષથી સત્તામાં હતા. યુવાનોના પ્રદર્શનોને કારણે તેમની ગાદી છીનવાઈ ગઈ. ફેબ્રુઆરી 2012માં અબ્દરબ્બુ મન્સૂર હાદી રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. પરંતુ તેમની સરકાર નબળી હતી. હુતી વિદ્રોહીઓએ તેનો ફાયદો ઉઠાવ્યો અને સપ્ટેમ્બર 2014માં રાજધાની સના પર કબજો કરી લીધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા પ્રાપ્ત સરકારને ત્યાંથી હટાવી દીધી. પરિસ્થિતિ એટલી બગડી ગઈ કે 2015માં રાષ્ટ્રપતિ હાદીને દેશ છોડીને સાઉદી અરબમાં શરણ લેવી પડી. સાઉદીએ 2015માં હુતીઓ વિરુદ્ધ યુદ્ધ શરૂ કર્યું હાદીના પદ છોડ્યા પછી યમન પર કોઈ એક સરકારનું નિયંત્રણ રહ્યું નથી. તેનાથી પાડોશી સાઉદી અરેબિયાને ખતરો અનુભવાયો કારણ કે હુતીઓને ઈરાન સમર્થન આપી રહ્યું હતું. આવા સંજોગોમાં, સાઉદીએ 2015માં આઠ આરબ દેશો સાથે મળીને સૈન્ય ગઠબંધન બનાવ્યું અને હુતીઓ વિરુદ્ધ યુદ્ધ શરૂ કર્યું. આ ગઠબંધનનો હેતુ રાષ્ટ્રપતિ અબ્દરબ્બુહ મન્સૂર હાદીની આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા પ્રાપ્ત સરકારને ફરી સત્તામાં લાવવાનો હતો. લગભગ આઠ વર્ષ સુધી લડાઈ પછી સાઉદી અરેબિયાને સમજાયું કે માત્ર સૈન્ય તાકાતથી હુતીઓને હરાવવા શક્ય નથી. આ પછી તેણે વાતચીતનો માર્ગ અપનાવ્યો અને સીધા હુતી નેતાઓનો સંપર્ક શરૂ કર્યો. આજે ઉત્તરી યમનના મોટા ભાગ પર હુતીઓનું નિયંત્રણ છે. જ્યારે દક્ષિણી યમન આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા પ્રાપ્ત સરકારના નિયંત્રણમાં છે, પરંતુ તે આર્થિક અને સૈન્ય મદદ માટે મોટાભાગે સાઉદી અરેબિયા પર નિર્ભર છે. ગાઝા યુદ્ધે શાંતિ કરાર બગાડ્યો 2022માં યુદ્ધવિરામ લાગુ થયા પછી પહેલીવાર લાગ્યું કે યમનમાં કાયમી શાંતિ પાછી ફરી શકે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની મધ્યસ્થીમાં સાઉદી અરેબિયા અને હુતીઓ વચ્ચે કરાર પર વાતચીત આગળ વધી રહી હતી. બંને પક્ષો એવા ફોર્મ્યુલા પર કામ કરી રહ્યા હતા, જેનાથી વર્ષો જૂનું યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ શકે. સૌથી મોટો વિવાદ યમનના ઓઈલમાંથી થતી કમાણી અને સરકારી કર્મચારીઓના પગારને લઈને હતો. આ છતાં બંને પક્ષો કરારની ખૂબ નજીક પહોંચી ગયા હતા. પરંતુ ઓક્ટોબર 2023માં ગાઝા યુદ્ધ શરૂ થતાં જ આખી તસવીર બદલાઈ ગઈ. હુતીઓએ પોતાને હમાસના સમર્થનમાં ઉતારી દીધા અને લાલ સાગરમાંથી પસાર થતા જહાજો પર હુમલા શરૂ કરી દીધા. તેના જવાબમાં અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોએ હુતી ઠેકાણાઓ પર હવાઈ હુમલા કર્યા. આ પછી શાંતિ વાટાઘાટો ધીમે ધીમે અટકી પડી. હૂતીઓએ સાઉદી પર વચનો પૂરા ન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો ગાઝા યુદ્ધ દરમિયાન હૂતીઓએ સાઉદી અરબ પર સીધા હુમલા કર્યા ન હતા. પરંતુ તેમણે રેડ સીમાંથી પસાર થતા જહાજોને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું. જેના કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોનો દરિયાઈ વેપાર પ્રભાવિત થયો. આ પછી, 2025માં રાષ્ટ્રપતિ બન્યા પછી, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હૂતીઓને વિદેશી આતંકવાદી સંગઠન જાહેર કર્યા અને તેમની વિરુદ્ધ મોટા પાયે હવાઈ હુમલા શરૂ કર્યા. યમન મામલાઓના નિષ્ણાત ફારિયા અલ-મુસ્લિમીનું કહેવું છે કે આ નિર્ણયથી હૂતીઓના કબજા હેઠળના વિસ્તારોની પહેલેથી જ ખરાબ અર્થવ્યવસ્થા વધુ બગડી. જેના કારણે ત્યાં રહેતા લોકોમાં નારાજગી પણ વધવા લાગી. ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ સાથેની વાતચીતમાં હૂતી નેતા મોહમ્મદ અલ-બુખૈતીએ વર્તમાન તણાવ માટે સાઉદી અરબને જવાબદાર ઠેરવ્યા. તેમનો આરોપ છે કે સાઉદી અરબે શાંતિ વાટાઘાટો દરમિયાન કરેલા વચનો પૂરા કર્યા નથી. ખાસ કરીને હૂતી નિયંત્રિત વિસ્તારોના સરકારી કર્મચારીઓના અટકેલા પગાર પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા નથી. જોકે સાઉદી અરેબિયાએ આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. યમનમાં સાઉદી રાજદૂત મોહમ્મદ અલ-જાબેરે કહ્યું કે તેમનો દેશ તણાવ ઓછો કરવા માંગે છે અને યમનમાં કાયમી શાંતિનું સમર્થન કરે છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે હુતીઓ સતત હિંસાનો માર્ગ અપનાવી રહ્યા છે અને બાહ્ય શક્તિઓના હિતો માટે કામ કરી રહ્યા છે, જેનો ભોગ યમનની જનતા બની રહી છે.