જ્યારે ઇરફાન ખાન ડાકુ બન્યા, એડીમાં ઈજા થઈ હતી:લંગડાતા લંગડાતા 'પાન સિંહ તોમર'નું શૂટિંગ કરવા પહોંચ્યા, એક્શન સાંભળીને દર્દ ભૂલી દોડ લાગતા હતા

29 એપ્રિલે ઇરફાન ખાનની 6ઠ્ઠી પુણ્યતિથિ માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ યાદોનો સાગર છે - એક એવા કલાકારની, જેણે અભિનયને સત્યની જેમ જીવ્યું. તેમનું જીવન, પાત્રો અને સફર કોઈ ફિલ્મી વાર્તાથી ઓછું નહોતું. આ સફરને રંજીતા કૌરે પોતાની ડોક્યુમેન્ટરી ‘અ સ્ટોરી ધેટ રિફ્યુઝ્ડ ટુ ડાઈ’માં સાચવી છે, જે પાન સિંહ તોમરના નિર્માણ અને ઇરફાનની અજાણી દુનિયા દર્શાવે છે. આજે તેનું સ્ક્રીનિંગ મુંબઈના નીતા મુકેશ અંબાણી કલ્ચરલ સેન્ટરમાં રાખવામાં આવ્યું છે. આ માત્ર ડોક્યુમેન્ટરી નથી, પરંતુ તે પળોનો વારસો છે. ઈજા હોવા છતાં ઇરફાન શૂટિંગ કરતા રહ્યા. તે બકરીના બચ્ચા સાથે રમતા જોવા મળ્યા. દરેક નાની વસ્તુમાં ખુશી શોધતા હતા અને પાત્રની સત્યતા માટે પોતાને ભૂલી જતા હતા. રંજીતાના શબ્દોમાં, ઇરફાન માત્ર એક અભિનેતા નહોતા, પરંતુ એક અહેસાસ હતા, જેમણે દરેક દિલમાં જગ્યા બનાવી. તેમની વાર્તા ખરેખર મરવાનો ઇનકાર કરે છે, કારણ કે ઇરફાન આજે પણ પોતાના કામ, સાદગી અને ઊંડાણ દ્વારા આપણી વચ્ચે જીવંત છે. ઇરફાન ખાનની 6મી ડેથ એનિવર્સરી પર રંજીતા કૌરે તેમના જીવનના કેટલાક અજાણ કિસ્સાઓ સંભળાવ્યા ‘સ્ટોરી ધેટ રિફ્યુઝ્ડ ટુ ડાઈ’ – એક ટાઇટલ, જે ઇરફાનની વિચારસરણીમાંથી જન્મ્યું રંજીતા કૌર કહે છે કે ડોક્યુમેન્ટરીનું શીર્ષક માત્ર સર્જનાત્મક નામ નથી, પરંતુ ઇરફાન ખાનની વિચારસરણી અને ફિલ્મની સફરનો સાર છે. તેમના મતે, પાન સિંહ તોમર બનાવવું સહેલું નહોતું. ફિલ્મે ઘણી મુશ્કેલીઓ જોઈ - લોકેશનના પડકારો, મર્યાદિત સંસાધનો અને શૂટિંગની અડચણો. રંજીતા કહે છે કે તે આ પ્રક્રિયાને બહારથી જોઈ રહી હતી, પરંતુ દરરોજ અનુભવી રહી હતી કે ફિલ્મ હાર માનવાની નથી. દરેક મુશ્કેલી પછી ટીમ વધુ મજબૂત બનતી હતી. ઇન્ટરવ્યુ દરમિયાન ઇરફાને કહ્યું - “આ વાર્તા મરવા તૈયાર નહોતી.” આ જ ક્ષણે રંજીતાને હચમચાવી દીધી. તેમને લાગ્યું કે મનની ભાવનાને ઇરફાને શબ્દો આપ્યા છે. તેથી તે શીર્ષકનો શ્રેય ઇરફાનને આપે છે. તેમના મતે, આ માત્ર ડોક્યુમેન્ટરી નથી, પરંતુ ઇરફાનના જીવનનું પ્રતીક છે - એક એવી યાત્રા, જેણે દરેક મુશ્કેલી છતાં હાર માની નહીં. ઇરફાન ખાન શા માટે સૌથી અલગ હતા? સામાન્ય લોકોના દિલમાં વસનારા કલાકાર રંજીતાના મતે, ઇરફાન ખાનની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તેમને સમજવા માટે સિનેમા નિષ્ણાત હોવું જરૂરી નહોતું. તેઓ એવા કલાકાર હતા, જેમની છાપ દરેક વર્ગ પર પડતી હતી - ભલે તે ઊંડાણપૂર્વક સમજતો દર્શક હોય કે મનોરંજન માટે ફિલ્મ જોતો સામાન્ય માણસ. તે કહે છે કે ઘર-પરિવાર કે આસપાસના લોકોને પૂછો, તો દરેક જણ કહેશે કે આ માણસ અલગ હતો. આ અલગપણું અભિનય કરતાં તેમની સચ્ચાઈમાં વધુ હતું. ઇરફાને દેખાડો ન કર્યો, ન સ્ટારડમ પાછળ ભાગ્યા. તેમણે પોતાની કળાને સમય આપ્યો, નિખારી અને ઈમાનદારીથી કામ કર્યું. તેમની યાત્રા અચાનક બની નહોતી. તેમણે વર્ષો સુધી નાના રોલ કર્યા, સંઘર્ષ કર્યો, રિજેક્શન સહન કર્યા અને પોતાને સાબિત કર્યા. તેથી સફળતા માત્ર ગ્લેમર નહીં, પરંતુ મહેનત અને સત્યનું પરિણામ હતું. ઈજા છતાં શૂટિંગ: પેઈનકિલર લઈને દોડતા હતા ઈરફાન ‘પાન સિંહ તોમર’ના શૂટિંગ દરમિયાન એક સમય એવો આવ્યો, જેને રંજીતા આજે પણ ભૂલી શકતી નથી. ફિલ્મની વચ્ચે ઈરફાન ખાનને પગની ઘૂંટીમાં ગંભીર ઈજા થઈ. સામાન્ય રીતે આવી પરિસ્થિતિઓમાં શૂટિંગ રોકી દેવામાં આવે છે, પરંતુ અહીં વાર્તા અલગ હતી. રંજીતા જણાવે છે કે તેમણે જોયું કે ઈરફાન લંગડાતા સેટ પર આવતા હતા. ઘણીવાર ટેકા માટે તેમના હાથમાં લાકડી રહેતી હતી, પરંતુ કેમેરા રોલ થતાં જ તેઓ દર્દ છોડીને પાત્રમાં ઉતરી જતા. સૌથી પડકારજનક બાબત એ હતી કે ફિલ્મના ઘણા મહત્વના દ્રશ્યો, જેમ કે રનિંગ સિક્વન્સ અને એક્શન બાકી હતા. આમ છતાં તેમણે શૂટિંગ રોક્યું નહીં. પેઈનકિલર લઈને દ્રશ્યો કરતા હતા અને દર્દ વધવા પર થોડો બ્રેક લઈને પાછા આવતા હતા. રંજીતા કહે છે કે તેમણે ક્યારેય એમ નહોતું કહ્યું કે હું નહીં કરી શકું કે પછી કરીશું. તેમની પ્રતિબદ્ધતા ટીમ માટે પ્રેરણા બની. આ જ સમર્પણ ‘પાન સિંહ તોમર’ને વાસ્તવિક અને અસરકારક બનાવે છે. નાની-નાની વસ્તુઓમાં ખુશી શોધનાર મહાન કલાકાર રંજીતા કૌર માટે ઇરફાન ખાનનું એક પાસું ખાસ હતું - તેમનો બાળસહજ સ્વભાવ. તે જણાવે છે કે ઇરફાન જેટલા મોટા કલાકાર હતા, તેટલા જ સરળ વ્યક્તિ હતા. સેટ પર તેમનો વ્યવહાર સ્ટાર જેવો લાગતો નહોતો. તેઓ દરેક સાથે વાત કરતા હતા - ભલે તે ટેકનિશિયન, લાઇટમેન કે જુનિયર આર્ટિસ્ટ હોય. તેમનામાં સહજતા હતી, જે વાતાવરણને હળવું અને ખુશનુમા બનાવતી હતી. રંજીતા યાદ કરે છે કે તેમનો સેન્સ ઓફ હ્યુમર ખૂબ જ સુંદર હતો. તેઓ નાની-નાની વાતોમાં મજાક કરતા હતા અને સેટ હાસ્યથી ભરાઈ જતો હતો. તેઓ દરેક વસ્તુમાં રસ લેતા હતા - પુસ્તકો, વાતચીત કે નાની ઘટનાઓ. તેમના માટે ખુશી મોટી વસ્તુઓમાં નહીં, પરંતુ રોજિંદા પળોમાં હતી. તેમની સાથે કામ કરવું એ વ્યાવસાયિક અનુભવથી વધીને ભાવનાત્મક જોડાણ હતું. પાત્રમાં ડૂબી જવાની કળા: ઇરફાનની અનોખી પ્રક્રિયા રંજીતા જણાવે છે કે ઇરફાન ખાનની એક્ટિંગ પ્રોસેસ ખૂબ જ આંતરિક હતી. તેને શબ્દોમાં સમજાવી શકાતી નહોતી, પરંતુ તેને અનુભવી શકાતી હતી. તેમના મતે, ઇરફાન પાત્રની સચ્ચાઈ પકડતા હતા. જ્યાં સુધી તેમને નહોતું લાગતું કે તેઓ તેને સમજી ગયા છે, ત્યાં સુધી પોતાને તેમાં નાખતા નહોતા. પરંતુ તે સ્તર સુધી પહોંચતા જ પાત્ર તેમનો એક ભાગ બની જતું હતું. રંજીતાએ નોંધ્યું કે શૂટ પૂરું થયા પછી પણ તેઓ સંપૂર્ણપણે પાત્રમાંથી બહાર આવતા નહોતા. વાતચીત અને હરવા-ફરવામાં પણ તે સ્તર જળવાઈ રહેતું હતું. તેની અસર તેમના પર્ફોર્મન્સમાં દેખાતી હતી. તેઓ એક્ટિંગ કરતા હોય તેવું લાગતું નહોતું. એવું લાગતું હતું કે તેઓ એ જ વ્યક્તિ છે, જેની વાર્તા પડદા પર બતાવવામાં આવી રહી છે. તેમની સૌથી મોટી તાકાત સચ્ચાઈ સાથે જોડાવું અને તેને દર્શકો સુધી પહોંચાડવું હતી. દરેક વસ્તુ જાણવાની બેચેન જિજ્ઞાસા: ઇરફાનનો ‘લર્નિંગ મોડ’ હંમેશા ચાલુ રહેતો હતો રંજીતા કૌર જણાવે છે કે ઇરફાન ખાનની ખાસ વાતોમાં એક તેમની અસીમ જિજ્ઞાસા હતી. તેઓ માત્ર પાત્ર પૂરતા સીમિત નહોતા રહેતા, પરંતુ દરેક નાની-મોટી વસ્તુને સમજવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. ધોલપુરમાં શૂટિંગ દરમિયાન ટીમને નજીકની એક દરગાહ વિશે જાણવા મળ્યું. રંજીતા ત્યાં ગયા અને ઇરફાનને જણાવ્યું. ઉલ્લેખ કરતા જ ઇરફાન ઉત્સુક થઈ ગયા- “કોની દરગાહ છે? ત્યાં શું ખાસ છે?” તેઓ ઔપચારિક રીતે સાંભળતા નહોતા, પરંતુ રસપૂર્વક દરેક વાત સમજતા હતા. રંજીતાએ તસવીરો બતાવી, તો તેઓ ધ્યાનથી જોતા રહ્યા અને સવાલો પૂછતા રહ્યા. પુસ્તકોને લઈને પણ તેમની આ જ જિજ્ઞાસા હતી. એકવાર વાતચીતમાં નવલકથાના પાત્રનો ઉલ્લેખ આવ્યો, તો ઇરફાન તેના વિશે એવી રીતે વાત કરવા લાગ્યા, જાણે તેને જીવી રહ્યા હોય. રંજીતાના મતે, ઇરફાનની અંદર શીખવાની ભૂખ જ તેમને વધુ સારા બનાવતી રહી. આ જ કારણ હતું કે તેઓ દરેક પાત્રમાં નવી ઊંડાઈ ઉમેરી શકતા હતા. ‘હું રિજેક્શન હેન્ડલ કરતો નથી’ – ઇરફાનનો અલગ દૃષ્ટિકોણ જ્યારે રંજીતાએ ઇરફાન ખાનને પૂછ્યું કે તેમણે કારકિર્દીમાં રિજેક્શનને કેવી રીતે સંભાળ્યું, તો તેમનો જવાબ હતો- “હું રિજેક્શન હેન્ડલ કરતો નથી.” પહેલી નજરમાં આ જવાબ ચોંકાવનારો લાગે છે, પરંતુ રંજીતાના મતે તેની પાછળ ઊંડી વિચારસરણી હતી. ઇરફાનનો મતલબ હતો કે તેઓ રિજેક્શનને પોતાની ઓળખ બનવા દેતા ન હતા. તેમણે કારકિર્દીમાં ઘણી વાર નકારનો સામનો કર્યો, પરંતુ તેને દિલ પર હાવી થવા દીધો નહીં. તેઓ પોતાના કામમાં લાગેલા રહ્યા, શીખતા રહ્યા અને આગળ વધતા રહ્યા. તેમના માટે નિષ્ફળતા સ્થગિતતા નહીં, પરંતુ પ્રક્રિયાનો એક ભાગ હતી. તેઓ તેને સ્વીકારતા હતા, પરંતુ તેમાં ગૂંચવાતા ન હતા. રંજીતાના મતે, આ જ વિચાર તેમને અલગ બનાવતો હતો. જ્યાં ઘણા લોકો અસ્વીકૃતિથી ભાંગી પડે છે, ત્યાં ઇરફાન તેને અવગણીને પોતાના રસ્તે ચાલતા રહેતા હતા. બકરીના બચ્ચા સાથે રમતા ઇરફાન: જીવન પ્રત્યે અપાર પ્રેમ રંજીતા કૌર પાસે ઇરફાન ખાન સાથે જોડાયેલો એક નિર્દોષ અને સુંદર કિસ્સો છે, જે તેમના વ્યક્તિત્વનો સાચો ચહેરો દર્શાવે છે. તે જણાવે છે કે ગામમાં શૂટિંગ દરમિયાન તેમણે જોયું કે ઇરફાન બકરીના બચ્ચા સાથે રમી રહ્યા હતા. આ કોઈ પબ્લિક મોમેન્ટ નહોતી, ન તો કેમેરા માટે હતી. આ સંપૂર્ણપણે સ્વાભાવિક હતું. તે નાના પ્રાણી સાથે એવી રીતે જોડાઈ ગયા હતા, જેમ બાળક રમે છે. આસપાસના બાળકો સાથે પણ તે સહજતાથી ભળી જતા હતા. રંજીતા કહે છે કે આ જોઈને તેમને અહેસાસ થયો કે ઇરફાનને જીવન પ્રત્યે કેટલો પ્રેમ હતો. તે કોઈ પણ વસ્તુને અવગણતા નહોતા - ભલે તે માણસ હોય, પ્રાણી હોય કે નાની ક્ષણ હોય. તેમના માટે દરેક અનુભવ મહત્વનો હતો. તેથી તેમનું જીવન ફક્ત કામ પૂરતું મર્યાદિત નહોતું, પરંતુ દરેક નાની વસ્તુમાં ખુશી શોધવાનો દૃષ્ટિકોણ હતો. આ જ સાદગી અને સંવેદનશીલતા તેમને શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ બનાવતી હતી. ‘પાન સિંહ તોમર’ અને ઇરફાનનો એકમાત્ર નેશનલ એવોર્ડ રંજીતા જણાવે છે કે લાંબા સમય સુધી તેમને લાગતું હતું કે ઇરફાન ખાનને ઘણા નેશનલ એવોર્ડ મળ્યા છે. પરંતુ બાદમાં જાણવા મળ્યું કે તેમનો પહેલો અને એકમાત્ર નેશનલ એવોર્ડ પાન સિંહ તોમર માટે હતો. જ્યારે આ વાત કન્ફર્મ થઈ, ત્યારે એક ક્ષણ માટે શાંતિ છવાઈ ગઈ. તેમના મતે, આ અનુભવ બે ભાવનાઓ લાવ્યો - એક તરફ ગર્વ કે આ ફિલ્મને સન્માન મળ્યું, અને બીજી તરફ અફસોસ કે આટલા મોટા કલાકારને વધુ એવોર્ડ મળવા જોઈતા હતા. રંજીતા માને છે કે ઇરફાનનું કામ એવોર્ડનું મોહતાજ નહોતું, પરંતુ એ દુઃખ થાય છે કે તેમની પ્રતિભાને એટલું સન્માન ન મળ્યું જેટલું મળવું જોઈતું હતું. તેમ છતાં, પાન સિંહ તોમરનું આ સન્માન તેમના વારસાનો મહત્વનો ભાગ બની ગયો. તિગ્માંશુ ધૂલિયા સાથે ગાઢ મિત્રતા અને વિશ્વાસ રંજીતા મુજબ, ઇરફાન ખાન અને તિગ્માંશુ ધૂલિયાનો સંબંધ માત્ર ડિરેક્ટર-એક્ટરનો નહોતો. તે ગાઢ મિત્રતા અને સમજણ પર આધારિત હતો. તે જણાવે છે કે સેટ પર બંને વચ્ચે ખાસ તાલમેલ દેખાતો હતો. વધુ શબ્દો વિના તેઓ એકબીજાને સમજી જતા હતા. કામ અને અંગત પળોમાં પણ તેમનું કનેક્શન સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. ઘણી વાર લાગતું હતું કે બંને એક જ વિચાર શેર કરે છે. આ જ કારણ હતું કે પાન સિંહ તોમર આટલી સચ્ચાઈથી બની શકી. રંજીતા કહે છે કે આ સંબંધ ખાસ હતો. આવું કનેક્શન દરેક કોઈની સાથે નથી બનતું. આ માત્ર પ્રોફેશનલ તાલમેલ નહીં, પરંતુ ગાઢ મિત્રતાનું ઉદાહરણ હતું. હંમેશા શીખતા રહેવાનો જુસ્સો: ઇરફાનનો સાચો વારસો રંજીતા કૌર અંતમાં કહે છે કે ઇરફાન ખાનનો સૌથી મોટો વારસો તેમની શીખવાની ભૂખ છે. તેઓ પોતાની જાતને સવાલ કરતા હતા, કામને વધુ સારું કરવાનો પ્રયાસ કરતા હતા અને ક્યારેય સંતુષ્ટ થતા ન હતા. તેમની અંદર લર્નિંગ બટન હંમેશા ચાલુ રહેતું હતું. આ જ વાત તેમની ફિલ્મોમાં દેખાય છે. દરેક પાત્ર પાછલા પાત્રથી અલગ અને ઊંડું હતું. રંજીતા માને છે કે તેમનું જીવન અને કામ એક જ શીખ આપે છે - જો કોઈ વસ્તુને સચ્ચાઈથી માનો છો, તો તેને ઈમાનદારીથી કરતા રહો અને હાર ન માનો. આ જ વિચાર પાન સિંહ તોમરની જર્ની અને તેમની ડોક્યુમેન્ટરીમાં પણ હતો. આ ઇરફાનજીની પત્ની સુતાપાજીએ જોયું છે, અને આ તેમના માટે ખાસ એટલા માટે છે કારણ કે તેમણે તેને હાલમાં જ જોયું છે. બાબિલ અને આયને હજુ સુધી તેને જોયું નથી, તેથી તેમના જોવા માટે હજુ રાહ જોવાઈ રહી છે.