'ભીડમાં પણ એકલી છું':'મને કોઈ સમજતું નથી, કોઈને મારી પડી નથી'; 'બધા છે, પણ દિલનો સાથી કોઈ નથી, શું કરું?'

સવાલ– મારી ઉંમર 23 વર્ષ છે. હું રાંચીમાં રહું છું અને હોટેલ મેનેજમેન્ટનો કોર્સ કરી રહી છું. અમારો સંયુક્ત પરિવાર છે. કોલેજમાં પણ ઘણા મિત્રો છે. છતાં મને દરેક સમયે એક વિચિત્ર એકલતા અનુભવાય છે. દરેક સમયે મારી આસપાસ લોકો હોય છે અને હું તે બધાથી ભાગીને એકલી રહેવા માંગુ છું. મને લાગે છે કે કોઈ મારું પોતાનું નથી. ભલે મિત્રો હોય કે પરિવાર, કોઈ મને સમજતું નથી. હું બહારથી ખુશ દેખાઉં છું, પણ અંદરથી દુઃખી રહું છું. શું બધા લોકો આવું જ અનુભવે છે? શું આ લાગણી સામાન્ય છે કે મારામાં જ કોઈ સમસ્યા છે. નિષ્ણાત– ડો. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. સવાલ પૂછવા બદલ ખૂબ આભાર. ઇમોશનલ લોનલીનેસ (ભાવનાત્મક એકલતા) આજે મેન્ટલ હેલ્થ ડિસ્કશનનો એક મહત્વપૂર્ણ વિષય બની ચૂક્યો છે. પહેલી નજરમાં આ સામાન્ય 'એકલતા' જેવું લાગે છે, પરંતુ મનોવિજ્ઞાન તેને ક્યાંક વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજે છે. ઇમોશનલ લોનલીનેસ શું છે? આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિષય પર રોબર્ટ વાઇસનું કાર્ય પાયાનું માનવામાં આવે છે. તેમણે 1973માં જણાવ્યું હતું કે એકલતા કોઈ એક અનુભવ નથી. તેના અલગ-અલગ પ્રકારો હોય છે. દરેક વ્યક્તિ માટે આ અનુભવ અલગ હોઈ શકે છે. વાઇસના મતે, એકલતાનું એક સ્વરૂપ તે છે, જ્યારે વ્યક્તિ પાસે કોઈ એવો ગાઢ, ભરોસાપાત્ર અને ભાવનાત્મક રીતે સુરક્ષિત સંબંધ ન હોય, જેમાં તે ખુલીને પોતાની વાત કહી શકે. આને જ ઇમોશનલ લોનલીનેસ કહેવાય છે. બીજું સ્વરૂપ તે છે, જ્યારે વ્યક્તિ પાસે વ્યાપક સામાજિક વર્તુળ, જેમ કે પરિવાર, મિત્રો, પરિચિતો કે કોમ્યુનિટી ન હોય. આને સોશિયલ લોનલીનેસ કહેવાય છે. ભીડમાં એકલતા આગળ જતાં ન્યુઝીલેન્ડના બે પ્રખ્યાત સમાજશાસ્ત્રીઓ જેની ડે યોંગ હીરફેલ્ડ અને થિયો વાન ટિલબુર્ખે આ તફાવતને વધુ સ્પષ્ટ કર્યો અને તેને માપવા માટે ઘણા વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો વિકસાવ્યા. આજે ઇમોશનલ લોનલીનેસ ફક્ત 'એકલા રહેવું' નથી. ઇમોશનલ લોનલીનેસનો અર્થ છે, લોકોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં અને ભીડમાં હોવા છતાં એવું અનુભવવું કે- આ સંદર્ભમાં, ભાવનાત્મક એકલતા (Emotional Loneliness) અને સામાજિક એકલતા (Social Loneliness) વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ઘણીવાર વ્યક્તિ પાસે પરિવાર હોય છે, મિત્રો હોય છે, અને તે સામાજિક રીતે સક્રિય પણ રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ સંયુક્ત પરિવારમાં રહી શકે છે, કોલેજમાં તેના ઘણા મિત્રો હોઈ શકે છે અને તે અવારનવાર લોકોથી ઘેરાયેલો રહી શકે છે. આમ છતાં જો તેના મનમાં સતત ખાલીપો, અંતર અથવા "મને કોઈ સમજતું નથી" જેવી લાગણી રહે છે, તો તે ભાવનાત્મક એકલતા (Emotional Loneliness) નો સંકેત છે. સામાજિક એકલતામાં વ્યક્તિની મુખ્ય ફરિયાદ હોય છે—“મારી પાસે લોકો નથી.” તેનાથી વિપરીત, ભાવનાત્મક એકલતામાં વ્યક્તિ કહે છે—“લોકો તો છે, પણ કોઈ ખરેખર મારું નથી.” આ તફાવત ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેનાથી સમસ્યાનું મૂળ સ્પષ્ટ થાય છે. અહીં પડકાર લોકોની સંખ્યા નથી, પરંતુ સંબંધોની ગુણવત્તા છે. આવા કિસ્સાઓમાં વ્યક્તિ ઘણીવાર એવું પણ અનુભવે છે કે કોઈ એવું જે આપણને સાંભળે, સમજે આ પ્રકારે, ઇમોશનલ લોનલીનેસ આપણને એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે ફક્ત લોકોથી ઘેરાયેલા રહેવું પૂરતું નથી. માનસિક સંતુલન અને સંતોષ માટે જરૂરી છે કે આપણા જીવનમાં એવા સંબંધો હોય, જ્યાં આપણે ખચકાટ વિના આપણા સાચા ભાવો વ્યક્ત કરી શકીએ અને પોતાને ખરેખર સમજાયેલા અનુભવીએ. શું તમે ઇમોશનલી એકલા છો? કરો સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ અહીં હું તમને એક સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. નીચે ગ્રાફિક્સમાં કુલ 10 પ્રશ્નો છે. તમારે આ પ્રશ્નોને ધ્યાનથી વાંચવાના છે અને 0 થી 3 ના સ્કેલ પર તેને રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા પ્રશ્ન માટે જો તમારો જવાબ 'ક્યારેય નહીં' હોય તો 0 નંબર આપો અને જો તમારો જવાબ 'લગભગ દરરોજ' હોય તો 3 નંબર આપો. અંતે તમારા કુલ સ્કોરનું વિશ્લેષણ કરો. નંબર પ્રમાણે તેનું અર્થઘટન પણ ગ્રાફિકમાં આપેલું છે. જો તમારો કુલ સ્કોર 0 થી 7 ની વચ્ચે હોય તો તમારામાં ખૂબ જ સામાન્ય પેટર્ન છે. આ સામાન્ય છે, પરંતુ જો તમારો સ્કોર 24 થી 30 ની વચ્ચે હોય તો તે ખૂબ જ મજબૂત ભાવનાત્મક એકલતાનો સંકેત છે. આવી સ્થિતિમાં, વ્યાવસાયિક મદદ વિશે વિચારવું જોઈએ. વિગતવાર ટેસ્ટ નીચે ગ્રાફિકમાં જુઓ. ક્યાંક આ લો મૂડ/ડિપ્રેશન તો નથી ને આ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ ઉપરાંત એ જોવું પણ જરૂરી છે કે ક્યાંક આ લો મૂડ/ડિપ્રેશનનો કેસ તો નથી ને. તેથી તમારી જાતને આ બે પ્રશ્નો પણ પૂછો– શું આ ઉપરાંત આ પણ થઈ રહ્યું છે– જો તમારો જવાબ “હા” છે, તો અહીં લો મૂડ/ડિપ્રેશનને પણ એકવાર પ્રોફેશનલ લેન્સથી જરૂર જોવું જોઈએ. HSE (હેલ્થ એન્ડ સેફ્ટી એક્ઝિક્યુટિવ, યુકે) અને NHS (નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ, યુકે), બંને સલાહ આપે છે કે જો 2 અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી સતત લો મૂડ રહે, સામનો કરવામાં મુશ્કેલી પડે, અથવા સેલ્ફ હેલ્પથી કોઈ ફાયદો ન થાય તો પ્રોફેશનલ મદદ લેવી જોઈએ. 4 અઠવાડિયાનો CBT આધારિત સેલ્ફ હેલ્પ પ્લાન અઠવાડિયું 1 ઓળખવું અને સમજાવવું લક્ષ્ય: લાગણીને નામ આપવું, દબાવવી નહીં પહેલા અઠવાડિયામાં તમારું લક્ષ્ય તમારી ભાવનાઓને દબાવવાનું નહીં, પરંતુ તેમને ઓળખવાનું અને નામ આપવાનું છે. દિવસમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર એક નાનો મૂડ લોગ ભરો, જેમાં ચાર વસ્તુઓ લખો— ઉદાહરણ: આ ઉપરાંત, રોજ 10 મિનિટ શાંતિથી બેસીને પોતાને પૂછો— “હું અત્યારે શું અનુભવી રહી છું?” કોઈ નિર્ણય લીધા વિના તે લાગણીને નોટ કરો. અઠવાડિયું 2 વિચારોનું પરીક્ષણ કરવું લક્ષ્ય: આપમેળે આવતા નકારાત્મક વિચારને માનવો નહીં, પરંતુ તપાસવો આ અઠવાડિયે તમારું લક્ષ્ય છે કે તમારા નકારાત્મક વિચારો (જે આપમેળે આવે છે) ને સીધા સાચા ન માની લેવા, પરંતુ તેમને તપાસવા, તેમને પડકારવા. જેમ કે તમારા મનમાં આ આપમેળે વિચાર આવ્યો- જ્યારે પણ આવો વિચાર આવે ત્યારે એક CBT વર્કશીટ બનાવો અને તેમાં લખો- પક્ષ- આ વિચારના સમર્થનમાં શું પુરાવા છે? વિપક્ષ- આ વિચારની વિરુદ્ધમાં શું પુરાવા છે? સંતુલન- વધુ સંતુલિત અને વાસ્તવિક વિચાર શું હોઈ શકે? ઉદાહરણ: વિચાર: “કોઈ મને સમજતું નથી.” પક્ષ: હું મારી વાતો શેર કરતી નથી. વિપક્ષ: એક મિત્ર અને પપ્પા ઘણી વાર સમજવાની કોશિશ કરે છે. સંતુલન: “કદાચ દરેક જણ સમજતું નથી, પણ જો હું ખુલ્લો થાઉં તો કેટલાક લોકો સમજી શકે છે.” અઠવાડિયું 3 વર્તન પરીક્ષણ અને કનેક્શન બિલ્ડિંગ લક્ષ્ય: વિશ્વાસને વાસ્તવિક જીવનમાં ચકાસવો આ અઠવાડિયે તમારું લક્ષ્ય છે, તમારા જૂના વિશ્વાસને વાસ્તવિક જીવનમાં ચકાસવો. જેમ કે તમારો આ વિશ્વાસ—“કોઈ મને સમજશે નહીં.” આ માટે ત્રણ નાના-નાના પ્રયોગો કરો: દરેક પ્રયોગ પછી ત્રણ બાબતો લખો: અઠવાડિયું 4 ભાવનાત્મક જરૂરિયાતો અને રિલેપ્સને રોકવું લક્ષ્ય: માત્ર એકલતા ઓછી કરવી નહીં, સુરક્ષિત સંબંધો બાંધવા આ અઠવાડિયાનો ધ્યેય માત્ર એકલતા ઘટાડવાનો નથી, પરંતુ સાચા અને સુરક્ષિત ભાવનાત્મક જોડાણો બનાવવાનો છે. સૌ પ્રથમ, તમારી ટોચની 3 ભાવનાત્મક જરૂરિયાતોને ઓળખો અને લખો. જેમ કે- પછી એક નાનો રિલેશનશિપ મેપ બનાવો, જેનાથી સમજી શકાય કે તમારા જીવનમાં કઈ વ્યક્તિ કઈ ભૂમિકામાં છે. આ પછી એક સરળ સાપ્તાહિક યોજના બનાવો: આ બધા ઉપરાંત પોતાની જાતને આ વાક્યનું પુનરાવર્તન કરાવો- “મારામાં કોઈ ખામી નથી. મારી ભાવનાત્મક જરૂરિયાતો પૂરી થઈ નથી.” વ્યાવસાયિક મદદ ક્યારે જરૂરી? નીચે ગ્રાફિકમાં આપેલા ચાર સંકેતોમાંથી કોઈપણ બે સંકેતો એકસાથે દેખાય તો પ્રોફેશનલ મદદ ચોક્કસ લો. ખાસ કરીને પોતાને કોઈપણ રીતે નુકસાન પહોંચાડવાનો વિચાર ચિંતાજનક છે. આવી સ્થિતિમાં તરત જ મનોચિકિત્સકને મળો. અંતિમ વાત એકલતા જીવનમાં માત્ર લોકોની કમી નથી, પરંતુ સાચા, ઊંડા ભાવનાત્મક જોડાણની કમી છે. આ તમારી નબળાઈ નથી, પરંતુ એક અધૂરી ભાવનાત્મક જરૂરિયાતનો સંકેત છે. ખુલ્લાપણા સાથે સાચી સમજ અને નાના-નાના પ્રયાસોથી તમે ધીમે ધીમે સુરક્ષિત, ઊંડા અને સંતુલિત સંબંધો બનાવી શકો છો. પોતાની સાથે પણ ઊંડાણપૂર્વક જોડાઈ શકો છો.