'હોસ્ટેલ પાસે મિસાઈલો પડી, ખબર નથી બચીશ કે નહીં':તેહરાનમાં ચારે તરફ દારૂગોળો, મિડલ ઈસ્ટમાં ફસાયેલા 90 લાખ ભારતીયોને બચાવવા પડકાર

કાશ્મીરના અનંતનાગમાં રહેતા બિલાલ અહેમદ ભટ્ટની દીકરી ઈરાનની રાજધાની તેહરાનમાં MBBSનો અભ્યાસ કરી રહી છે. 9 માર્ચની રાત્રે 3 વાગ્યે બિલાલને તેનો ફોન આવ્યો. તે રડી રહી હતી. રડતા રડતા બોલી- 'અબ્બુ, મારા હોસ્ટેલ પાસે મિસાઈલો પડવાનો અવાજ આવી રહ્યો છે, બોમ્બમારો થઈ રહ્યો છે. ખબર નથી આજે રાત બચીશ કે નહીં. મને બચાવી લો' બિલાલ કહે છે, ‘આવા ફોન કોલ ઈરાનમાં રહેતા ભારતીયોની નિયતિ બની ગયા છે. દરેક સવાર એ શાંતિ સાથે થાય છે કે રાત પસાર થઈ ગઈ, પરંતુ દરેક પળે ચિંતા રહે છે કે આગળ શું થશે.’ ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયલ વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધનો આજે 12મો દિવસ છે. ઈરાનમાં 1,255 મોત થઈ ચૂક્યા છે. યુદ્ધ અટકવાના સંકેત દેખાઈ રહ્યા નથી. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને કહ્યું છે કે તે બિનશરતી શરણાગતિ સ્વીકારે. બીજી તરફ ઈરાન સતત ઈઝરાયલ અને મિડલ ઈસ્ટના દેશોમાં બનેલા અમેરિકી બેઝ પર હુમલા કરી રહ્યું છે. 12 હજાર ભારતીયોએ દેશ પરત ફરવા માટે અરજી કરી આ યુદ્ધમાં ભારતે સત્તાવાર રીતે કોઈ પક્ષનું સમર્થન કર્યું નથી, પરંતુ તેના બે હિતો દાવ પર લાગ્યા છે. પહેલું, મિડલ ઈસ્ટના દેશોમાં રહેતા ભારતીયોની સુરક્ષા અને તેમને બહાર કાઢવા. બીજું, અખાતી દેશોમાંથી આવતા ઓઈલ અને ગેસના સપ્લાય પર સંકટ. આ દેશોમાં આશરે 90 લાખ ભારતીયો રહે છે. તેમાંથી આશરે 12 હજાર લોકોએ ભારત સરકાર પાસે દેશ પરત ફરવા માટે અરજી કરી છે. વાપસી માટે સૌથી વધુ એપ્લિકેશન સંયુક્ત આરબ અમીરાત એટલે કે UAE થી આવી છે. ઈરાનમાં ફસાયેલા આશરે બે હજાર કાશ્મીરી સ્ટુડન્ટ પરત ફરીએ કાશ્મીરના રહેવાસી બિલાલ અહેમદ પાસે. બિલાલ પોતાની દીકરીનું નામ અને ઓળખ જાહેર કરવા માંગતા નથી. તેમને ડર છે કે મીડિયા પર દેખાવાને કારણે દીકરીને નિશાન બનાવવામાં આવી શકે છે. બિલાલ જણાવે છે, ‘દીકરી નાઝિયા (બદલાયેલું નામ)ની 25 ફેબ્રુઆરીએ એક્ઝામ હતી. અમે એક્ઝામ પૂરી થવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. 3 માર્ચે તેની વાપસીની ટિકિટ હતી. તે પહેલા જ યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું.’ ‘નાઝિયા તેહરાનમાં ફસાયેલી છે. છેલ્લા 10 દિવસથી ક્યારેક જ વાત થાય છે. નાઝિયા જે બિલ્ડિંગમાં રહે છે, ત્યાં પણ મિસાઇલ એટેક થયા હતા. ત્યારથી અમે ખૂબ ડરી ગયા છીએ. સરકારે તમામ ભારતીય સ્ટુડન્ટ્સને એરલિફ્ટ કરીને પાછા લાવવા જોઈએ. અમારી પાસે છેલ્લી માહિતી એ જ છે કે ભારતીય દૂતાવાસે નાઝિયા અને તેની ભારતીય મિત્રોને હોસ્ટેલમાંથી કાઢી લીધા છે. તેમને કોઈ સુરક્ષિત જગ્યાએ શિફ્ટ કરી દીધા છે.’ ‘ઈરાનમાં હવે રહેવા લાયક પરિસ્થિતિ નથી’ 24 વર્ષની મહેક હસન ઈરાનની ઉરમિયા યુનિવર્સિટી એન્ડ મેડિકલ સાયન્સમાં ચોથા સેમેસ્ટરમાં અભ્યાસ કરી રહી છે. તે જમ્મુ-કાશ્મીરના બડગામની રહેવાસી છે. મહેક કહે છે કે ઈરાનમાં હવે રહેવા લાયક પરિસ્થિતિ નથી. દરેક પળ ડરમાં પસાર થઈ રહી છે. અમારા કરતા વધુ પરિવાર અમારી જાનની ફિકર કરી રહ્યો છે. મહેક જણાવે છે, ‘એમ્બેસીએ કહ્યું છે કે જેમ નીકળી શકો છો, નીકળી જાઓ. હવે એ તો અમારા હાથમાં નથી. અમને નથી ખબર કે કેવી રીતે નીકળવું.’ ‘દરેક દિવસની સાથે આશા સાથ છોડી રહી છે’ જમ્મુ-કાશ્મીરની રાજધાની શ્રીનગરના રહેવાસી રાજા આસિફની દીકરી તેહરાનમાં MBBSનો અભ્યાસ કરી રહી છે. યુદ્ધ વચ્ચે વીતતા દરેક દિવસની સાથે તેમની ઉમ્મીદ સાથ છોડી રહી છે. ઈરાનની સ્થિતિ વિશે વાત કરતા શ્વાસ ફૂલવા લાગે છે. રાજા આસિફ કહે છે, ‘અમારા બાળકો ભણવા માટે ગયા હતા. હવે મોતના મુખમાં છે. દીકરી સાથે વાત થાય છે, તો તે કહે છે કે ચારે બાજુ દારૂગોળો જ છે. અમે વિદેશ મંત્રીને વિનંતી કરીએ છીએ કે સ્ટુડન્ટ્સને પહેલા બચાવીને લાવવામાં આવે.’ ‘ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ ડરેલા છે, તરત જ કાઢવામાં આવે’ જમ્મુ-કાશ્મીર સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયનના નેશનલ કન્વીનર નાસિર ખુલ્લેમાની જણાવે છે કે ઉરમિયા શહેરમાં અત્યારે હવાઈ હુમલા થયા છે. ત્યારથી દહેશતનો માહોલ છે. અમે ઉરમિયા યુનિવર્સિટીમાં ભણી રહેલા કાશ્મીરી વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે મિસાઇલ હુમલો તેમની હોસ્ટેલથી માત્ર 300 મીટર દૂર થયો હતો. ધડાકાથી આખી બિલ્ડિંગ હલી ગઈ. નાસિર કહે છે કે પરિસ્થિતિ ખૂબ જ નાજુક છે. વિદ્યાર્થીઓનું કહેવું છે કે આકાશમાં લડાયક વિમાનોનો અવાજ સંભળાઈ રહ્યો છે. આસપાસના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો હુમલાના ડરથી શહેર છોડીને જઈ રહ્યા છે. આખા શહેરમાં ખોફ છે. અમે વિદેશ મંત્રાલયને કહ્યું છે કે ઈરાનની સરકારને મદદ કરવા માટે કહે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, સરકારે અખાતી દેશોમાં પોતાના દૂતાવાસોને ડેટા એકઠો કરવા માટે કહ્યું હતું કે કેટલા ભારતીયો ઈરાન છોડીને ભારત આવવા માંગે છે. આશરે 12 હજાર લોકોએ અરજી આપી છે. સરકાર તેમને કાઢવા માટે અલગ-અલગ વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહી છે. વિદેશ મંત્રાલયે અલગથી ડેસ્ક બનાવી છે. આ ડેસ્ક આ લોકોને કાઢવા માટે પ્લાન તૈયાર કરશે. ‘ઈરાન અને લેબનાનમાંથી ભારતીયોને કાઢવા સૌથી મુશ્કેલ’ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના જાણકાર મોહસીન રઝા ખાન કહે છે કે ભારત માટે ઈરાનમાં ફસાયેલા નાગરિકોને કાઢવા સૌથી મુશ્કેલ કામ હશે. ઈરાનમાં નથી એરપોર્ટ કામ કરી રહ્યા, નથી એરસ્પેસ ખુલ્લી. ઈરાનથી નીકળવા માટે પહેલા જમીની રસ્તે અઝરબૈજાન જવું પડશે. આ સિવાય ઈરાકવાળો રસ્તો છે. પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનનો રસ્તો સુરક્ષિત નહીં હોય. ઈરાની નાગરિકો પણ અઝરબૈજાનના રસ્તે દેશ છોડી રહ્યા છે. મોહસીન રઝા ખાન આગળ કહે છે કે ભારતની છબી બની છે કે તે ઈઝરાયલ અને અમેરિકા સાથે છે. ઈરાન પર હુમલાના બે દિવસ પહેલા ભારતના વડાપ્રધાન ઈઝરાયલમાં હતા. જોકે, આનાથી ભારતીયોના રેસ્ક્યુ પર કોઈ ખાસ અસર નહીં પડે. આ માનવીય ધોરણે કરવામાં આવશે. કોઈ દેશ આમાં અવરોધ પેદા નહીં કરે. ‘વધારે દિવસ સુધી નહીં ચાલે યુદ્ધ, સીઝફાયર થઈ શકે છે’ જોકે, મોહસીન રઝા ખાન કહે છે, ‘આ યુદ્ધ હવે વધારે દિવસ સુધી નહીં ચાલે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવાના રસ્તા શોધી રહ્યા છે. અમેરિકા બે કારણોસર યુદ્ધમાં છે. પહેલું, ઈરાન કોઈ એક્ઝિટ ઓપ્શન નથી આપી રહ્યું. બીજું- ન્યુક્લિયર મટીરીયલ અત્યાર સુધી હાંસલ કરી શકાયું નથી.’ ‘અમેરિકા હવે ઈરાનમાં સત્તા પરિવર્તનની વાત પણ એટલી મજબૂતી સાથે નથી ઉઠાવી રહ્યું. ઈરાનના નવા સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લા મુજતબા ખામેની પણ કટ્ટરપંથી માનવામાં આવે છે.’ ‘ભારતે ઈરાન યુદ્ધ રોકવા માટે સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી પડશે’ જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીના સેન્ટર ફોર ઈન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝમાં પ્રોફેસર રાજન રાજ કહે છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ વચ્ચે ફસાયેલા ભારતીયોના જીવ બચાવવા એ સૌથી મોટી સમસ્યા છે. ત્યાં આશરે 90 લાખ ભારતીયો છે. આ કોઈ દેશની વસ્તી બરાબર છે. આટલા લોકોને કાઢવા અશક્ય છે. અખાતી દેશો જેવા કે કતાર, સાઉદી અરેબિયા, બહેરીન અને કુવૈતમાં ઈરાનના હુમલા તેજ થઈ રહ્યા છે. ‘1990 માં ખાડી યુદ્ધ વખતે પણ ભારત માટે પોતાના નાગરિકોને કાઢવા એ સૌથી મોટો પડકાર બની ગયો હતો.’ રાજન રાજ આગળ કહે છે, ‘હાલમાં યુદ્ધ અટકવાની સંભાવના દેખાઈ રહી નથી. ઈરાનમાં રહેતા લોકોને તરત જ કાઢવા જરૂરી બનતા જાય છે. ઈરાન સિવાય UAE, કતાર, બહેરીન, કુવૈત અને સાઉદી અરેબિયાની સરકારો ભારત સાથે સહયોગ માટે તૈયાર છે. જોકે, એરસ્પેસ બંધ છે. હોર્મુઝની ખાડી પર ઈરાનનો કંટ્રોલ છે. કોઈ પણ જહાજ ખાડીમાંથી પસાર થવા દેવામાં આવતું નથી.’ ‘પોતાના નાગરિકોને બચાવવા માટે ભારતે બંને પક્ષો પર થોડા સમય માટે યુદ્ધ રોકવા માટે દબાણ બનાવવું પડશે. યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધ વચ્ચે ભારતે બંને સરકારો પાસેથી સ્પેશિયલ પરમિશન લીધી હતી. જોકે, યુક્રેન અને રશિયામાં ભારતીયોની સંખ્યા ખૂબ ઓછી હતી.’ રાજન કહે છે કે ભારતે અખાતી દેશોને એકઠા કરી યુદ્ધ રોકવાની માંગ કરવી જોઈએ. ભારત ઈરાન યુદ્ધમાં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ જેવો વ્યવહાર ન કરી શકે. તેને સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી પડશે. જો યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાય છે, તો ભારત માટે ઓઈલના ભાવ વધશે, રૂપિયો નબળો પડશે. ભારતે સીઝફાયર કરાવવા માટે પહેલ કરવી જોઈએ. જો ખાડીમાં કામ કરતા લોકો કાયમી ધોરણે પાછા આવે છે, તો તેમના રોજગારની મોટી સમસ્યા ઉભી થઈ શકે છે. હવે ઈરાનની સ્થિતિ દિલ્હી જેવી ભીડવાળા તેહરાનમાં સન્નાટો તેહરાન શહેરની વસ્તી લગભગ 96 લાખ છે. આખા મેટ્રો રીજનને મેળવી દઈએ તો વસ્તી આશરે 1.6 કરોડ થઈ જાય છે. આ દિલ્હીની કુલ વસ્તી 2.2 કરોડથી 60 લાખ જ ઓછી છે. તેહરાનમાં રહેતા કિયાન કહે છે કે બધા ખૂબ ડરેલા છે. બહાર જવામાં પણ ડર લાગે છે અને ઘરની અંદર પણ. ખાવા-પીવાની ચીજો 30 થી 35% સુધી મોંઘી થઈ ગઈ છે. કિયાનના જણાવ્યા મુજબ, હવે હુમલા પહેલા સાયરન નથી વાગતી. જાતે જ અંદાજ લગાવવો પડે છે કે હુમલો થયો છે. ઈરાન પર ઈઝરાયલના પાછલા હુમલામાં મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમનો અવાજ આવતો હતો, આ વખતે સીધો ધડાકો થાય છે અને બધું બરબાદ થઈ જાય છે. તેહરાનમાં જ રહેતા હુસૈન જણાવે છે કે તેમની ઊંઘ સવારે ધડાકાઓથી ઉડે છે. એક અજીબ ગુંજ સંભળાઈ, આ 3-4 મિનિટ સુધી ચાલતી રહી અને પછી ધડાકો થયો. બારીઓ અને પડદા હલી રહ્યા હતા. હું પહેલા બીમાર રહેતો હતો. યુદ્ધના તણાવને કારણે બીમારી ફરીથી ઉભરી આવી છે. હવે દિવસમાં 9 ગોળીઓ ખાઉં છું. ડોક્ટરે કહ્યું છે કે મારો તણાવ જીવલેણ બની ગયો છે. ઈઝરાયલી હુમલા બાદ ઈરાનમાં કાળો વરસાદ ઈઝરાયલ અને અમેરિકાએ ઈરાનના ઓઈલ ભંડારો પર હુમલા કર્યા છે. તેહરાનની રિફાઈનરી પર હુમલા બાદ આગ લાગી ગઈ. રિફાઈનરીમાંથી નીકળેલું ઓઈલ શહેરના નાળાઓમાં પહોંચી ગયું. આનાથી રસ્તાઓના કિનારે આગ લાગી ગઈ. આકાશમાં વાદળો છવાઈ ગયા. તેહરાનમાં વરસાદ થઈ. ઓઈલ ભળેલું હોવાને કારણે પાણી કાળું દેખાયું. હકીકતમાં, લાખો ગેલન કાચું ઓઈલ સળગે છે, તો તે ભારે માત્રામાં પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (PM) અને મેંશ (soot) પેદા કરે છે. સામાન્ય રીતે ધુમાડો ઉપર જઈને વિખેરાઈ જાય છે, પરંતુ હુમલા દરમિયાન તેહરાન ઉપરથી એક્સ્ટ્રા ટ્રોપિકલ સ્ટોર્મ (તોફાન) પસાર થઈ રહ્યું હતું. આના કારણે ઉઠેલા ઝડપી પવને ધુમાડા અને અધકચરા ઓઈલના કણોને વાદળોની અંદર ખેંચી લીધા. વાદળોમાં રહેલો ભેજ ઓઈલના કણોની ચારે બાજુ જમા થયો તો તેઓ ભારે થઈને વરસાદ બનીને પડવા લાગ્યા. આ ટીપાંમાં કાર્બન અને હાઈડ્રોકાર્બન (ઓઈલ) ભળેલું હતું, તેથી તેમનો રંગ કાળો થઈ ગયો.