હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી કતારની ગેસ નિકાસ ઠપ:અર્થતંત્ર 8.6% ઘટી શકે છે; અહીંથી જ ભારતનો સૌથી વધુ LPG આયાત

કતાર ફારસની ખાડીમાં આવેલો એક નાનો રણપ્રદેશવાળો દેશ હતો, જ્યાં મોટાભાગના લોકો મોતી કાઢવા અને સમુદ્ર સંબંધિત નાના-મોટા વ્યવસાયો પર નિર્ભર હતા. પછી કુદરતી ગેસે આ દેશનું નસીબ સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યું. કતારે 90ના દાયકામાં મોટા પાયે LNG એટલે કે લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ બનાવીને તેને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા દુનિયાભરમાં મોકલવાનું શરૂ કર્યું. આનાથી તેને દર વર્ષે અબજો ડોલરની કમાણી થવા લાગી. માત્ર 30 વર્ષમાં તે દુનિયાના સૌથી ધનિક દેશોમાં સામેલ થઈ ગયો. પરંતુ 28 ફેબ્રુઆરી પછી અચાનક બધું બદલાઈ ગયું. યુદ્ધ શરૂ થયા પછી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થઈ ગયું અને કતારની દુનિયા સુધી પહોંચ લગભગ કપાઈ ગઈ છે. યુદ્ધ અને તણાવના સમાચારોએ પર્યટન અને વ્યવસાય પર પણ અસર કરી છે. આનાથી દેશમાં મંદીનું જોખમ વધી ગયું છે. ભારત પણ કતાર પાસેથી મોટી માત્રામાં કુદરતી ગેસ ખરીદે છે. અલગ-અલગ રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ભારતની કુલ LNG આયાતનો લગભગ 40% થી 47% હિસ્સો કતારમાંથી આવ્યો છે. ગેસને લિક્વિડમાં બદલ્યો, પછી બદલાઈ કિસ્મત કતરમાં 1971માં નોર્થ ફિલ્ડ નામનો વિશાળ ગેસ ભંડાર મળ્યો હતો. તેને દુનિયાના સૌથી મોટા પ્રાકૃતિક ગેસ ભંડારોમાં ગણવામાં આવે છે. ત્યારે દુનિયાના મોટાભાગના દેશો સુધી ગેસ પાઇપલાઇન દ્વારા પહોંચાડવામાં આવતો હતો. સમસ્યા એ હતી કે કતાર એક નાનો ખાડી દેશ છે અને તેનાથી સીધા યુરોપ કે એશિયા સુધી પાઇપલાઇન પાથરવી ખૂબ મોંઘી અને મુશ્કેલ હતી. ત્યારે કતારે એક મોટો દાવ રમ્યો. તેણે પોતાની પ્રાકૃતિક ગેસને ખૂબ ઠંડી કરીને પ્રવાહી, એટલે કે લિક્વિડ બનાવવાની ટેકનિક અપનાવી. આમાં ગેસને લગભગ માઇનસ 162 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઠંડો કરવામાં આવે છે. આટલો ઠંડો થતાં ગેસ સંકોચાઈને પ્રવાહી બની જાય છે અને તેનું કદ લગભગ 600 ગણું નાનું થઈ જાય છે. આ જ LNG એટલે કે લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ કહેવાય છે. આનાથી ગેસને પાઇપલાઇન દ્વારા નહીં પણ જહાજો દ્વારા દુનિયાભરમાં મોકલવાનું શક્ય બન્યું. 30 વર્ષ પહેલા જાપાનને મોકલેલી LNGનો પ્રથમ જથ્થો અહીંથી કતાર એક ઊર્જા મહાશક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યું. 1996માં જાપાનને 60 હજાર ટન LNGનો પ્રથમ જથ્થો મોકલવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ ઉત્પાદન ઝડપથી વધ્યું અને 2010 સુધીમાં કતારની ક્ષમતા વાર્ષિક 7.7 કરોડ ટન સુધી પહોંચી ગઈ. કતારની 60 ટકાથી વધુ કમાણી ગેસ અને તેના સંબંધિત વ્યવસાયોમાંથી થતી રહી છે. આ કમાણીએ કતારના રણનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું. જ્યાં એક સમયે કાચા રસ્તાઓ અને ખાલી રેતાળ મેદાનો હતા, ત્યાં આજે ઊંચી-ઊંચી કોર્પોરેટ ઇમારતો, પહોળા રસ્તાઓ અને આધુનિક શહેરો ઊભા છે. શહેરોમાં એવી સિંચાઈ વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી કે રણની વચ્ચે પણ હરિયાળી, ઘાસ અને ચમકદાર ફૂલો દેખાવા લાગ્યા. દોહા જેવા શહેરો આધુનિક મહાનગરોમાં બદલાઈ ગયા. કતારે મેટ્રો નેટવર્ક બનાવ્યું, જે રાજધાની દોહાને ઉત્તરમાં આવેલા લુસૈલ શહેર સાથે જોડે છે. લુસૈલમાં પેરિસ જેવી ડિઝાઇનવાળો વિશાળ મોલ બનાવવામાં આવ્યો અને કૃત્રિમ બરફવાળો થીમ પાર્ક પણ તૈયાર કરવામાં આવ્યો. કતારે વર્ષ 2022માં વિશ્વનો સૌથી મોંઘો ફૂટબોલ વર્લ્ડ કપ આયોજિત કર્યો. એટલું જ નહીં, તેણે લગભગ 600 અબજ ડોલરનો સોવરિન વેલ્થ ફંડ બનાવ્યો, જેણે લંડનના હીથ્રો એરપોર્ટ, ન્યૂયોર્કની એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગ અને દુનિયાભરની મોટી સંપત્તિઓમાં રોકાણ કર્યું. રસ લાફાન સિટી બનાવ્યા પછી કતાર સમૃદ્ધ બન્યું કતારની આર્થિક સફળતામાં રસ લાફાનની ખૂબ મોટી ભૂમિકા રહી છે. તેને કતારની ગેસ ઇકોનોમીનું દિલ માનવામાં આવે છે. દોહાથી 80 કિમી ઉત્તરે રણમાં વસેલા આ ઔદ્યોગિક શહેરને કારણે કતાર વિશ્વના સૌથી મોટા LNG નિકાસકારોમાં સામેલ થયું. તે 100 ચોરસ માઇલથી વધુ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. અહીં ગેસ પ્રોસેસિંગ અને LNG પ્લાન્ટ બનેલા છે. દોહાના દક્ષિણ ભાગમાં દરિયા કિનારે લાંબી ઔદ્યોગિક પટ્ટી બનાવવામાં આવી છે, જ્યાં ગેસમાંથી એમોનિયા અને ખાતર તૈયાર કરવામાં આવે છે. 1990 થી 2010ની વચ્ચે કતારની અર્થવ્યવસ્થા દર વર્ષે સરેરાશ 13 ટકાના દરે વધી. આ ઝડપી વિકાસ માટે દેશે મોટી સંખ્યામાં વિદેશી મજૂરો અને વ્યાવસાયિક કર્મચારીઓને બોલાવ્યા. આજે કતારની 32 લાખની વસ્તીમાં લગભગ 90 ટકા લોકો વિદેશી નાગરિકો છે. આ સફળતાને વધુ વધારવા માટે કતારે 2019 માં જાહેરાત કરી કે તે 2027 સુધીમાં LNG ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારીને વાર્ષિક 12.6 કરોડ ટન કરશે. યુદ્ધ પહેલા તેની ક્ષમતા લગભગ 7.7 કરોડ ટન હતી. આ વિસ્તરણ વિશ્વની સૌથી મોટી ઊર્જા પરિયોજનાઓમાં ગણવામાં આવતું હતું. પરંતુ યુદ્ધને કારણે આ બધું અટકી ગયું છે. ઈરાનના હુમલાથી કતારના રસ લાફાનને નુકસાન હાલના યુદ્ધમાં ઈરાને તેને નિશાન બનાવ્યું. મિસાઈલો અને ડ્રોન હુમલાઓમાં રસ લાફાનના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ઠેકાણાઓને નુકસાન થયું, જેના કારણે કતારની ગેસ ઉત્પાદન ક્ષમતા લગભગ 17 ટકા ઘટી ગઈ. આ જ કારણોસર આ વિસ્તાર હવે કતારની સૌથી મોટી ચિંતા પણ બની ગયો છે. કતારનું સૌથી મોટું ગેસ ઉત્પાદન કેન્દ્ર રસ લાફાન લગભગ બંધ પડ્યું છે. ત્યાંના રસ્તાઓ બંધ કરી દેવામાં આવ્યા છે. રાજધાની દોહાના દક્ષિણમાં બનેલા વિશાળ હમાદ પોર્ટ પર લોડિંગ ક્રેન શાંત ઊભી છે. જહાજોની અવરજવર લગભગ અટકી ગઈ છે. રાજધાનીની હોટલો, લક્ઝરી દુકાનો અને બજારો શાંત છે. એશિયા ગ્રુપ નામની વ્યૂહાત્મક સલાહકાર કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અહેમદ હેલાલે કહ્યું કે કતારની આખી અર્થવ્યવસ્થા ગેસ નિકાસ પર ટકેલી છે. તેમના મતે, “આજે કતારમાં જે કંઈ પણ દેખાય છે, તે ઊર્જાથી આવેલી સંપત્તિને કારણે બન્યું છે. આ જ કારણસર દેશ હવે ખૂબ જ મુશ્કેલ આર્થિક સ્થિતિ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.” હોર્મુઝ બંધ થયું તો દુનિયાથી દૂર થયું કતાર હોર્મુઝ કતાર માટે જરૂરી સામાન લાવવાનું સાધન છે. કાર, મશીનો, ફળો-શાકભાજી અને બાકીનો રોજિંદો સામાન પણ આ જ રસ્તે આવે છે. હવે આ સપ્લાય અટકી ગઈ છે. સાઉદી અરેબિયા અને UAE જેવા પડોશી દેશો પાસે એવી પાઇપલાઇન છે જે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિર્ભર નથી. પરંતુ કતાર સંપૂર્ણપણે આ જળમાર્ગમાં ફસાયેલું છે. ઈરાની નાકાબંધી શરૂ થયાના માત્ર 24 કલાક પછી કતાર એનર્જીએ કહ્યું કે તે તેના ગેસ સપ્લાય કોન્ટ્રાક્ટ પૂરા કરી શકશે નહીં. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો હોર્મુઝ કાલે પણ ખુલી જાય, તો પણ ઉત્પાદનને જૂના સ્તર સુધી પાછું લાવવામાં ઘણા વર્ષો લાગી શકે છે. કતાર એનર્જીને યુદ્ધ શરૂ થયા પછી અત્યાર સુધીમાં અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું છે. દર પસાર થતા દિવસ સાથે દેશને સેંકડો મિલિયન ડોલરનું વધારાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે, કારણ કે ગેસ વેચાણ અને જહાજ ભાડાની કમાણી સંપૂર્ણપણે અટકી ગઈ છે. કતારની ઇકોનોમી 8.6% ઘટવાનું જોખમ LNG સપ્લાય અટક્યા પછી કતારના આર્થિક વિકાસ દરના અંદાજ પણ ઘટાડી દેવામાં આવ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્રા કોષ (IMF)નું અનુમાન છે કે આ વર્ષે કતારની અર્થવ્યવસ્થા 8.6% ઘટી શકે છે. આને સરળ ભાષામાં સમજીએ, તો માની લો કે ગયા વર્ષે કતારની અર્થવ્યવસ્થા 100 રૂપિયાની હતી, તો 8.6% ઘટવાનો અર્થ છે કે આ વર્ષે તે ઘટીને લગભગ 91.4 રૂપિયા બરાબર રહી જશે. IMFના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી પિયર-ઓલિવિયર ગોરિનચાસે કહ્યું કે જેટલા દિવસ સ્ટ્રેટ બંધ રહેશે, પરિસ્થિતિ એટલી જ ખરાબ થતી જશે. યુદ્ધથી કતારના ટુરિઝમને પણ નુકસાન યુદ્ધે કતારની બીજી મોટી નબળાઈ પણ સામે લાવી દીધી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી કતાર માત્ર તેલ-ગેસ દેશની છબીમાંથી બહાર નીકળીને પોતાને પર્યટન, ફાઇનાન્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કારોબારનું કેન્દ્ર બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હતું. 2019માં તેણે વિદેશી કંપનીઓ માટે સ્થાનિક ભાગીદાર રાખવાની શરત સમાપ્ત કરી દીધી. ટ્રાન્ઝિટ યાત્રીઓને લક્ઝરી હોટલમાં રોકાવા માટે સબસિડી આપવામાં આવતી હતી. ફોર્મ્યુલા-1 થી લઈને ફેન્સિંગ ટુર્નામેન્ટ સુધી, લગભગ દર મહિને કોઈને કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય રમતગમતનું આયોજન થઈ રહ્યું હતું. પરંતુ યુદ્ધ શરૂ થયા પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. અમેરિકા અને ઘણા દેશોએ યાત્રા ચેતવણી જાહેર કરી દીધી. આ પછી વિદેશી પર્યટકોની સંખ્યા ઝડપથી ઘટી ગઈ. ઘણી મલ્ટી નેશનલ કંપનીઓએ પ્રાદેશિક અસ્થિરતાના ડરથી પોતાના કર્મચારીઓને બહાર મોકલવાનું શરૂ કરી દીધું. માર્ચમાં વર્લ્ડ ટ્રાવેલ એન્ડ ટુરિઝમ કાઉન્સિલે અંદાજ લગાવ્યો કે મિડલ ઈસ્ટને પર્યટનમાં દરરોજ લગભગ 60 કરોડ ડોલરનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. હવાઈ કાર્ગોથી શાકભાજી મંગાવી રહ્યું છે કતાર કતાર સરકાર હવે એક તરફ લોકોમાં સામાન્ય માહોલ બતાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે અને બીજી તરફ સંકટનો સામનો કરવામાં લાગી છે. કતાર પોતાનો લગભગ ખાવા-પીવાની 90 ટકા ચીજો આયાત કરે છે. દરિયાઈ માર્ગ બંધ થયા પછી યુરોપથી આવતી તાજી શાકભાજી અને અમેરિકાથી આવતું અનાજ હવે મોંઘા હવાઈ કાર્ગો અથવા સાઉદી અરબના રસ્તે ટ્રકો દ્વારા લાવવામાં આવી રહ્યું છે. સામાન્ય રીતે આવી સ્થિતિમાં મોંઘવારી ઝડપથી વધી જાય છે, પરંતુ સરકાર ભારે સબસિડી આપીને ભાવ નિયંત્રણમાં રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. સુપરમાર્કેટ કર્મચારીઓ અનુસાર, તાન્ઝાનિયા જેવા દેશોમાંથી વિમાનો દ્વારા લાવવામાં આવતી એવોકાડો જેવી વસ્તુઓના ભાવમાં માત્ર 5 થી 10 ટકાનો જ વધારો થયો છે. લોકો કહે છે કે તેઓ હજુ પણ પોતાને સુરક્ષિત અનુભવે છે, પરંતુ રસ લાફાન પરનો હુમલો લોકોના મનમાં હજુ પણ તાજો છે. ઘણા લોકોએ જણાવ્યું કે હુમલાવાળી રાત્રે દોહાથી પણ આગનો વિશાળ ગોળો દેખાઈ રહ્યો હતો અને હવામાં ધુમાડાની તીવ્ર ગંધ ફેલાયેલી હતી. તેલની કમાણી બંધ થઈ તો પણ કતાર પાસે અપાર સંપત્તિ આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ઘણા વર્ષો સુધી ગેસથી કમાણી બંધ પણ રહે, તો પણ કતાર પાસે એટલી બચત છે કે તે પગાર અને જરૂરી સરકારી સેવાઓ ચાલુ રાખી શકે. કતાર પાસે લગભગ 600 અબજ ડોલર (લગભગ 50 લાખ કરોડ રૂપિયા) ની વિદેશી બચત છે. કતાર સરકારે દુનિયાભરની મોટી સંપત્તિઓ અને કંપનીઓમાં રોકાણ કરી રાખ્યું છે. SP ગ્લોબલ રેટિંગ્સે પણ આ મહિને કતારની ક્રેડિટ રેટિંગ જાળવી રાખી અને કહ્યું કે દેશ પાસે મોટા નાણાકીય ભંડાર ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં, સરકારની સૌથી મોટી ચિંતા વિદેશી કંપનીઓ અને વિદેશી કર્મચારીઓને દેશમાં જાળવી રાખવાની છે. અધિકારીઓએ ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ પર દબાણ કર્યું છે કે તેઓ પોતાનું કામ બંધ ન કરે અને કર્મચારીઓને પાછા બોલાવે.