'સતલજ' માટે દિલજીતે 45 સેકન્ડમાં હા પાડી હતી:OTT પરથી ફિલ્મ હટ્યા બાદ ડિરેક્ટરે કહ્યું- 'પંજાબના ઘાને ખોતરનારી નહીં, તેના પર મલમ લગાવનારી છે'

માનવ અધિકાર કાર્યકર્તા પર બનેલી દિલજીત દોસાંઝની ફિલ્મ 'સતલજ' વિવાદોમાં ઘેરાઈ ગઈ છે. સેન્સર વિવાદને કારણે તેને 2 જુલાઈએ OTT પ્લેટફોર્મ ZEE5 પર રિલીઝ કરવામાં આવી હતી. જોકે, રિલીઝના માત્ર 3 દિવસ પછી જ તેને અચાનક OTT પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવી દેવામાં આવી છે. આ દરમિયાન ફિલ્મના ડિરેક્ટર હની ત્રેહાને દિવ્ય ભાસ્કર સાથે ફિલ્મ અને વિવાદ વિશે વાત કરી. તેમનું કહેવું છે કે, દિલજીતે વાર્તા સાંભળતા જ માત્ર 45 સેકન્ડમાં ફિલ્મ કરવા માટે હા પાડી દીધી હતી. વાંચો, 'સતલજ'ના ડિરેક્ટર હની ત્રેહાન સાથે દિવ્ય ભાસ્કરની એક્સક્લુઝિવ વાતચીત- 'ફિલ્મ બનાવવી મુશ્કેલ નહોતી, પરંતુ તેનું રિલીઝ થવું સૌથી મોટો સંઘર્ષ બની ગયો' - હની ત્રેહાન ફિલ્મ 'સતલજ'નું પહેલાં નામ 'પંજાબ 95' રાખવામાં આવ્યું હતું. જોકે, સેન્સર બોર્ડે આ નામ પર વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. 2023માં જ ફિલ્મ બની ગઈ હતી, પરંતુ સેન્સર બોર્ડે ઘણા કટ્સ સૂચવવા છતાં તેને પાસ કરી નહોતી. આ અંગે ડિરેક્ટર હની ત્રેહાને કહ્યું, મારા માટે 'સતલજ' (પહેલાં પંજાબ 95) બનાવવું મોટો પડકાર નહોતો. અસલી સંઘર્ષ ત્યારે શરૂ થયો, જ્યારે તેને દર્શકો સુધી પહોંચાડવાનો વારો આવ્યો. શૂટિંગથી લઈને પોસ્ટ-પ્રોડક્શન સુધી એવી કોઈ તક આવી નથી, જ્યારે મને લાગ્યું હોય કે આ વાર્તા બનાવવાથી કોઈ રોકી રહ્યું છે. અમે આખી પ્રક્રિયા નિયમો હેઠળ પૂરી કરી. જ્યાં-જ્યાં શૂટિંગ થયું, ત્યાં સ્થાનિક પ્રશાસનનો પૂરો સહયોગ મળ્યો. પરંતુ ફિલ્મ પૂરી થયા પછી થિયેટર રિલીઝ માટે કેન્દ્રીય ફિલ્મ પ્રમાણન બોર્ડનું સર્ટિફિકેટ મળી શક્યું નહીં અને આ જ રાહ ધીમે ધીમે સૌથી મોટો સંઘર્ષ બની ગઈ. લગભગ સાડા ત્રણ વર્ષ સુધી આ ફિલ્મ રિલીઝની રાહ જોતી રહી. આટલા લાંબા સમયમાં ઘણી વાર લોકોએ મને પૂછ્યું કે આખરે મુશ્કેલી શું છે? સાચું કહું તો આજે પણ મારી પાસે તેનો કોઈ ચોક્કસ જવાબ નથી. હું તેને ક્યારેય વ્યક્તિગત કે વૈચારિક વિરોધ તરીકે જોતો નથી. મને હંમેશા લાગ્યું કે, કદાચ તેમની પોતાની કેટલીક પ્રક્રિયાઓ કે મજબૂરીઓ રહી હશે. પરંતુ એક ફિલ્મ નિર્માતા તરીકે એટલું જરૂર અનુભવાયું કે, જ્યારે કોઈ વાર્તા આટલા લાંબા સમય સુધી દર્શકોથી દૂર રહી જાય છે, તો તેની સાથે જોડાયેલા તમામ લોકોની પરીક્ષા થાય છે. 'દિલજીત દોસાંઝે 45 સેકન્ડમાં મળવા માટે હા પાડી દીધી'- હની ત્રેહાન ફિલ્મમાં દિલજીતને કાસ્ટ કરવા પર હની કહે છે, ‘કોવિડનો સમય હતો. મેં દિલજીત દોસાંઝને ફક્ત એક નાનો મેસેજ મોકલ્યો કે તેઓ ભારતમાં છે કે અમેરિકામાં. ખબર પડી કે તે જ રાત્રે તેમની કેલિફોર્નિયાની ફ્લાઇટ હતી. મેં વિચાર્યું હતું કે કદાચ મુલાકાત નહીં થઈ શકે, પરંતુ થોડી જ સેકન્ડમાં તેમનો જવાબ આવ્યો કે, જો સમય મળશે તો ચોક્કસ મળીશું. સાંજે તેઓ એરપોર્ટ જતા સીધા મારી પાસે પહોંચ્યા. તેમની પાસે બહુ ઓછો સમય હતો, પરંતુ તેમણે કોઈ ઉતાવળ વગર આખી વાત સાંભળી. તે મુલાકાતમાં મને એક મોટા સ્ટાર કરતાં વધુ એક સંવેદનશીલ વ્યક્તિ દેખાયો, જે વાર્તાને સમજવા માંગતો હતો.’ ‘મેં સૌથી પહેલાં એ જ સ્પષ્ટ કર્યું કે, આ ફિલ્મ 1984ની ઘટનાઓ પર નથી. મેં તેમને કહ્યું કે, દુનિયા અવારનવાર પંજાબને ફક્ત તે એક ઘટનાના સંદર્ભમાં યાદ કરે છે, જ્યારે તે પછી પણ ત્યાં ઘણું બધું થયું, જેના વિશે બહુ ઓછી વાત થઈ અને સિનેમાએ તો લગભગ મૌન જ ધારણ કરી લીધું.’ ‘હું ઈચ્છતો હતો કે, તેઓ સમજે કે આ ફિલ્મ કોઈ રાજકીય ચર્ચાનો ભાગ નથી. આ એવા લોકોની વાર્તા છે, જેમણે સત્ય અને ન્યાયની કિંમત પોતાનો જીવ આપીને ચૂકવી. અહીંથી મેં જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવન અને તેમના સંઘર્ષ વિશે વિગતવાર વાત કરવાનું શરૂ કર્યું.’ 'દિલજીતની પહેલી પ્રતિક્રિયા હું ક્યારેય ભૂલી શકતો નથી'- હની આગળ હની ત્રેહાને કહ્યું, ‘મારી પાસે રિસર્ચની એક ફાઈલ હતી, જેના કવર પર જસવંત સિંહ ખાલરાની તસવીર લાગેલી હતી. દિલજીતે જેવી તે તસવીર જોઈ, તેમણે ફાઈલ ઉઠાવી, તેને પોતાના કપાળે લગાવી, હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યા અને થોડી ક્ષણો માટે બિલકુલ શાંત રહ્યા.’ ‘તે પછી તેમણે મારી તરફ જોયું અને ફક્ત એટલું કહ્યું- "પાજી, ક્યારે આવવાનું છે? ક્યાં આવવાનું છે?" તે એક વાક્યે મને ખાતરી કરાવી દીધી કે તેમણે આ ફિલ્મને માત્ર એક અભિનય પ્રોજેક્ટ તરીકે નહીં, પરંતુ એક જવાબદારી તરીકે સ્વીકારી છે. એક ડિરેક્ટર તરીકે આનાથી મોટો ભરોસો કદાચ કોઈ કલાકાર પાસેથી ન મળી શકે.’ 'દિલજીતે આ પાત્ર માટે ક્યારેય પૈસાની વાત ન કરી' હનીએ જણાવ્યું છે કે, દિલજીતનું ધ્યાન ફી પર નહીં પણ માત્ર ફિલ્મ પર હતું. તેમણે કહ્યું, ‘આજના સમયમાં ફિલ્મોની પહેલી વાતચીત ઘણીવાર ફી, તારીખો અને કરારથી શરૂ થાય છે. પરંતુ આ ફિલ્મમાં એવું કંઈ થયું નહીં. અમારી આખી ચર્ચા ફક્ત વાર્તા, પાત્ર અને તેના ઉદ્દેશ્ય પર કેન્દ્રિત રહી. દિલજીતે એકવાર પણ એવું ન પૂછ્યું કે તેમને કેટલું મહેનતાણું મળશે કે ફિલ્મનો વ્યાવસાયિક પક્ષ શું હશે.’ ‘તેમણે ફક્ત એ જાણવા માંગ્યું કે અમે આ વાર્તા શા માટે કહી રહ્યા છીએ અને તેને કેટલી પ્રામાણિકતાથી પડદા પર ઉતારવા માંગીએ છીએ. મારા માટે આ એક કલાકારની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. જ્યારે કોઈ અભિનેતા વાર્તાને પોતાના આર્થિક હિતોથી ઉપર રાખે છે, ત્યારે ડિરેક્ટરનો વિશ્વાસ પણ અનેક ગણો વધી જાય છે.’ 'સતલજનો ઉદ્દેશ્ય ચર્ચા નહીં, સંવાદ શરૂ કરવાનો છે'- હની હની આગળ કહે છે, 'હું હંમેશા માનું છું કે સિનેમાનું કામ ફક્ત મનોરંજન કરવાનું નથી. ઘણીવાર તે સમાજને એવા પ્રશ્નો પણ પૂછે છે, જેના પર લાંબા સમયથી મૌન રહ્યું હોય. 'સતલજ' પણ મારા માટે એવી જ ફિલ્મ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય કોઈ પક્ષ કે વિચારધારાના સમર્થનમાં ઊભા રહેવાનો નથી, પરંતુ ન્યાય, માનવ અધિકાર અને માનવીય સંવેદના પર સંવાદ શરૂ કરવાનો છે.' ‘મારી સૌથી મોટી ઈચ્છા એ જ છે કે દર્શકો આ ફિલ્મને ખુલ્લા મનથી જુએ. જો ફિલ્મ પૂરી થયા પછી લોકો પંજાબના તે સમયગાળા, જસવંત સિંહ ખાલડાના સંઘર્ષ અને ન્યાયના મહત્વ પર નવેસરથી વિચારે, તો મને લાગશે કે અમારી મહેનત સફળ થઈ. મારા માટે કોઈપણ ફિલ્મની સૌથી મોટી સિદ્ધિ પુરસ્કાર કે કમાણી નથી, પરંતુ દર્શકોની અંદર પેદા થયેલો તે પ્રશ્ન છે, જે તેમને થિયેટર કે સ્ક્રીન બંધ થયા પછી પણ લાંબા સમય સુધી વિચારવા મજબૂર કરે.’ 'પંજાબમાં શૂટિંગ દરમિયાન દરેક સ્તરે સહયોગ મળ્યો'- હની ‘ઘણા લોકોને લાગે છે કે આટલી સંવેદનશીલ વાર્તાના શૂટિંગ દરમિયાન અમને વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હશે, પરંતુ મારો અનુભવ બિલકુલ ઊલટો રહ્યો. અમે પંજાબના વાસ્તવિક સ્થળોએ શૂટિંગ કર્યું. પોલીસ સ્ટેશન, સરકારી ઇમારતો અને ઘણા સાર્વજનિક સ્થળોએ કામ કર્યું. દરરોજ જરૂરી પરવાનગી લેવામાં આવી અને પ્રશાસને પૂરો સહયોગ આપ્યો.’ ‘ક્યારેય એવું ન લાગ્યું કે કોઈ અમારી વાર્તા સાંભળતા પહેલા જ તેને રોકવા માંગે છે. આ જ કારણથી જ્યારે પાછળથી પ્રમાણપત્રની પ્રક્રિયા લાંબી થતી ગઈ, તો મારા માટે તે વધુ આશ્ચર્યજનક વાત હતી. કારણ કે જે વાતાવરણમાં ફિલ્મ બની, ત્યાં અમને ક્યારેય અસ્વસ્થ સ્થિતિનો સામનો કરવો પડ્યો ન હતો.’ 'આ પંજાબના જખમોને ખોતરનારી નહીં, તેના પર મલમ લગાવનારી ફિલ્મ છે' ‘શરૂઆતથી જ મારો પ્રયાસ રહ્યો કે, આ ફિલ્મ કોઈ જૂના ઘાને ફરીથી લીલો કરવાનું માધ્યમ ન બને. હું ઈચ્છતો હતો કે લોકો તેને એક માનવીય વાર્તા તરીકે જુએ. જ્યારે પંજાબમાં લોકોએ ફિલ્મ જોઈ, તો તેમની પ્રતિક્રિયાએ મારો વિશ્વાસ વધુ મજબૂત કર્યો.’ ‘ઘણા લોકોએ કહ્યું કે, પહેલીવાર કોઈએ આ સમયગાળાને સનસનાટીભર્યા રીતે નહીં, પરંતુ સંવેદનશીલતા સાથે દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. મારા માટે આ જ સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે. જો કોઈ ફિલ્મ લોકોને પોતાના ઇતિહાસ પર શાંત મનથી વિચારવાનો અવસર આપે છે, તો તે પોતાનો ઉદ્દેશ્ય પૂરો કરી ચૂકી હોય છે.’ જાણો શા માટે ફિલ્મ પર વિવાદ છે- માનવાધિકાર કાર્યકર્તા પર આધારિત, 2022માં બનવાની શરૂ થઈ: માનવાધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલરાના નામ પર 2022માં ફિલ્મ બનાવવાની ઘોષણા કરવામાં આવી. ફિલ્મનું શરૂઆતનું નામ 'ઘલ્લુઘારા' રાખવામાં આવ્યું હતું, જેનો અર્થ 'નરસંહાર' થાય છે. ફિલ્મનું શૂટિંગ પંજાબના વિવિધ ભાગોમાં, ખાસ કરીને અમૃતસરમાં પૂરું થયું. એક્ટર દિલજીત દોસાંઝે જસવંત સિંહ ખાલરાની ભૂમિકા ભજવવા માટે પોતાના લુક અને શારીરિક બનાવટમાં ફેરફાર કર્યો. સેન્સર બોર્ડે નામ બદલાવ્યું: વર્ષ 2023માં ફિલ્મ બનીને તૈયાર થઈ ગઈ. ત્યારબાદ તેને સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ સર્ટિફિકેશન (CBFC) પાસે મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવી, ત્યારે બોર્ડે ફિલ્મના ટાઇટલ પર વાંધો ઉઠાવ્યો અને ઘણા ફેરફારો તથા કટ્સ સૂચવ્યા. ત્યારબાદ ફિલ્મનું નામ બદલીને 'પંજાબ 95' રાખવામાં આવ્યું. 127 કટ લગાવવાનું પણ કહ્યું: મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, CBFC એ ફિલ્મમાં 127 કટ્સ અને ઘણા ફેરફારો સૂચવ્યા. આમાં કેટલાક ઐતિહાસિક સંદર્ભો, સ્થળો અને પાત્રોના નામોમાં ફેરફારની માંગ પણ સામેલ હતી. જોકે, CBFC એ જાહેરમાં આ તમામ પ્રસ્તાવિત ફેરફારોનું વિગતવાર સત્તાવાર વિવરણ જાહેર કર્યું નથી. ભારતમાં સેન્સર બોર્ડની મંજૂરી ન મળવાને કારણે ફિલ્મ ભારતીય સિનેમાઘરોમાં રિલીઝ થઈ શકી નહીં. વિદેશોમાં રિલીઝ થઈ શકી નહીં: ત્યારબાદ 7 ફેબ્રુઆરી 2025 ના રોજ તેને પસંદગીના દેશોમાં રિલીઝ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ વર્ષ 2023માં ફિલ્મનું વર્લ્ડ પ્રીમિયર ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં થયું, જ્યાં તેની વાર્તા અને દિલજીત દોસાંઝના અભિનયને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રશંસા મળી. ફક્ત OTT પર રિલીઝ કરવાની છૂટ મળી: ત્યારબાદ તેને OTT પ્લેટફોર્મ પર રિલીઝ કરવાની છૂટ મળી. તેમાં કોઈ પણ પ્રકારના કટ લગાવવામાં આવ્યા ન હતા. 2 દિવસની અંદર પંજાબમાં આ ફિલ્મને ખૂબ જોવામાં આવી. જેના પછી અચાનક OTT પ્લેટફોર્મ પરથી ફિલ્મ હટી ગઈ. આ વિશે ફક્ત એટલું જ કહેવામાં આવ્યું કે આગલા આદેશ સુધી ફિલ્મ હટાવી દેવામાં આવી છે. હવે વાંચો, ફિલ્મ હટાવવા પર દિલજીત દોસાંઝે શું કહ્યું- માણસાઈ હોય છે, જે મરી ગઈ: ફિલ્મને હટાવવા પર દિલજીતે કહ્યું કે, 'હું લોકોના મોં તરફ જોઉં છું. એક માણસાઈ હોય છે, પરંતુ તે માણસાઈ મરી ગઈ. કમાલ છે. ફિલ્મ ઇન્ટરનેટ પરથી હટી ગઈ, તેથી હું ઉદાસ નથી. ફિલ્મ તો લોકો સુધી પહોંચી જ ગઈ. હવે તે ક્યાંય જવાની નથી. એક પ્રેમ, ઇત્તેફાક અને ઇન્સાનિયત હોય છે, પરંતુ લોકોનું વલણ કમાલનું છે. બસ આ જ વાતનું થોડું દુઃખ છે.' મને પહેલાથી જ ખબર હતી કે આવું થવાનું છે: દિલજીતે કહ્યું- 'મને પહેલાથી જ ખબર હતી કે આવું થવાનું છે. મેં વિચાર્યું હતું કે જો ફિલ્મ બે-ત્રણ દિવસ પણ ચાલી જાય તો અમારું કામ થઈ જશે. ઇન્ટરનેટ પર એકવાર કોઈ વસ્તુ આવી જાય, તો તેને સંપૂર્ણપણે હટાવવું સરળ નથી હોતું. તેમના સલાહકારો બરાબર નથી.' પ્રોજેક્ટ આવ્યો હતો, જે બેન થઈ ગયો, યુરોપ ટૂર પર જઈશું: એક પ્રશંસકે જ્યારે દિલજીતને તેમના અપકમિંગ પ્રોજેક્ટ વિશે પૂછ્યું, તો તેણે જવાબ આપ્યો- ‘એક પ્રોજેક્ટ આવ્યો હતો, જે હવે બેન થઈ ગયો છે. આ પછી હવે અમે યુરોપ ટૂર પર જઈશું. પહેલો શો બર્લિનમાં હશે.’