પત્નીના ઘરેણાં ગીરવે મૂકી પહેલી ફિલ્મ બનાવી:સત્યજીત રેએ 36 નેશનલ એવોર્ડ્સ જીત્યા; ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ સન્માન આપવા કોલકાતા આવ્યા, મૃત્યુશૈયા પર 'ઓસ્કર' મેળવ્યો

એક ફિલ્મમેકરે એક ફિલ્મ બનાવવાનું વિચાર્યું, કારણ કે તેમાં ન તો એક્શન હતી, ન રોમાન્સ, ન ગીતો, તેથી કોઈ પણ પ્રોડ્યુસર પૈસા લગાવવા માટે રાજી ન થયો. ત્યારે તેમણે ફિલ્મના નિર્માણ માટે પોતાની બચત, LIC પોલિસી અને અહીં સુધી કે પત્નીના ઘરેણાં પણ ગીરવે મૂકી દીધા અને કોઈક રીતે શૂટિંગ શરૂ કરી. પરંતુ વચ્ચે જ પૈસા ખૂટી પડવાને કારણે શૂટિંગ અટકી ગયું, ત્યારે સરકારે લોન સમજીને ફિલ્મ બનાવવા માટે પૈસા આપ્યા. જેના કારણે ફિલ્મ કોઈક રીતે પૂરી થઈ. જ્યારે ફિલ્મ રિલીઝ થઈ, ત્યારે પહેલા બે અઠવાડિયામાં પ્રતિસાદ ઠંડો રહ્યો, પરંતુ ત્રીજા અઠવાડિયાથી દરરોજ ફિલ્મ હાઉસફુલ થવા લાગી અને તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ પણ આ ફિલ્મથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા. ફિલ્મે નેશનલ એવોર્ડ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ઘણા એવોર્ડ જીત્યા અને ભારતીય સિનેમાને નવી ઓળખ આપી. આ ફિલ્મ હતી 'પાથેર પાંચાલી' અને ફિલ્મમેકર હતા સત્યજીત રે. સત્યજીત રેની આજે 34મી પુણ્યતિથિ છે. ચાલો, તેમના જીવન સાથે જોડાયેલા કેટલાક કિસ્સાઓ જાણીએ… કિસ્સો-1 ઇટાલિયન ફિલ્મ જોઈને ફિલ્મમેકિંગનો નિર્ણય કર્યો સત્યજીત રેનો જન્મ 2 મે 1921ના રોજ કલકત્તા (હવે કોલકાતા)માં થયો હતો. તેમનો પરિવાર સાહિત્ય અને કલા સાથે સંકળાયેલો હતો. પિતા સુકુમાર રે પ્રખ્યાત લેખક અને ચિત્રકાર હતા. જ્યારે સત્યજીત ખૂબ નાના હતા, ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. આનાથી તેમના પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ નબળી પડી ગઈ. પિતાના અવસાન પછી ઘરની બધી જવાબદારી માતા પર આવી ગઈ. માતાએ આખું ઘર સંભાળ્યું, ખર્ચ ચલાવ્યો અને સાથે નોકરી પણ કરી. સત્યજીતે કલકત્તાની પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાંથી અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી શાંતિનિકેતનમાં કલાનો અભ્યાસ કર્યો હતો. સત્યજીત રેએ પોતાના કરિયરની શરૂઆત એડવર્ટાઈઝિંગ એજન્સી ડી.જે. કીમરમાં ગ્રાફિક ડિઝાઈનર તરીકે કરી હતી. તેમણે બુક કવર ડિઝાઈનર તરીકે પણ કામ કર્યું. તેમણે જવાહરલાલ નેહરુની 'ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા' સહિત અનેક પુસ્તકોના કવર બનાવ્યા હતા. આ દરમિયાન તેમને ફિલ્મોમાં રસ વધવા લાગ્યો. 1947માં તેમણે સાથીઓ સાથે મળીને એક ફિલ્મ 'સોસાયટી' બનાવી, જ્યાં વિદેશી ફિલ્મો બતાવવામાં આવતી હતી. 1949માં તેમની મુલાકાત ફ્રેન્ચ ડિરેક્ટર જ્યોં રેનોએ સાથે થઈ, જેમણે તેમને ફિલ્મો બનાવવા માટે પ્રેરિત કર્યા. 1950માં તેઓ એક કામ માટે લંડન ગયા. ત્યાં તેમણે ઘણી ફિલ્મો જોઈ, પરંતુ ઇટાલિયન ફિલ્મ 'બાઇસિકલ થીવ્સ'ની તેમના પર સૌથી ઊંડી અસર થઈ. આ ફિલ્મ જોયા પછી તેમણે નક્કી કર્યું કે, તેઓ ફિલ્મ ડિરેક્ટર બનશે. કિસ્સો-2 પહેલી ફિલ્મ માટે પત્નીના ઘરેણાં ગીરવે મૂક્યા સત્યજીત રેના ફિલ્મી કરિયરની પહેલી ફિલ્મ 'પાથેર પાંચાલી' (1955) હતી. આ ફિલ્મ બંગાળી લેખક વિભૂતિભૂષણ બંદ્યોપાધ્યાયની નવલકથા પર આધારિત હતી. રે આ નવલકથાથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે, તેમણે તેના પર પોતાની પહેલી ફિલ્મ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. જોકે, ફિલ્મ બનાવવી સરળ નહોતી. રેએ ફિલ્મ માટે નવી અને બિનઅનુભવી ટીમ બનાવી. ફિલ્મમાં મોટા સ્ટાર, ગીતો અને એક્શન નહોતા, તેથી કોઈ પ્રોડ્યુસર પૈસા લગાવવા તૈયાર નહોતો. તેમણે પૈસા એકઠા કરવા માટે નોકરી ચાલુ રાખી, વીમા પૉલિસી ગીરવે મૂકી. એટલું જ નહીં, તેમની પત્નીએ પણ ઘરેણાં ગીરવે મૂક્યા. આ રીતે લગભગ 17,000 રૂપિયા એકઠા કરીને તેમણે 1952માં ફિલ્મનું શૂટિંગ શરૂ કર્યું. શૂટિંગ દરમિયાન તેમને ઘણી તકનીકી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડ્યો. તેમણે શરૂઆતમાં 16mm કેમેરાથી શૂટ કરીને તેને 35mmમાં બદલવાનો પ્રયોગ કર્યો, જેથી ખર્ચ ઓછો થાય, પરંતુ પ્રયોગ નિષ્ફળ રહ્યો. ફૂટેજ બરાબર ન આવ્યું અને તેમને ફરીથી શરૂઆત કરવી પડી. એક બીજી મોટી સમસ્યા લોકેશનની હતી. એકવાર તો તેમણે એક ગામ પસંદ કર્યું હતું, જ્યાં ફૂલોની વચ્ચે ટ્રેનનો સીન શૂટ કરવાનો હતો, પરંતુ ફરીથી પહોંચતા ગાય-ભેંસોએ બધા ફૂલો ખાઈ લીધા હતા. આખો સીન ખરાબ થઈ ગયો. પછી શૂટિંગની વચ્ચે પૈસા ખૂટી ગયા અને શૂટિંગ લગભગ એક વર્ષ માટે અટકી ગયું. કિસ્સો-3 ઘરમાં બેસી ગયું ઘુવડ; સરકાર પાસેથી લોન મળી ગઈ સત્યજીત રેના 'પાથેર પાંચાલી' બનાવવાના સંઘર્ષ દરમિયાન એક ખૂબ જ રસપ્રદ અને રહસ્યમય ઘટના બની, જેનો ઉલ્લેખ તેમની પુસ્તક 'માય યર્સ વિથ અપુ'માં છે. જેમ તમને જણાવ્યું, પૈસા ખતમ થઈ ગયા હતા અને ફિલ્મનું શૂટિંગ અટકી ગયું હતું. એક દિવસ સવારે જ્યારે સત્યજીત જાગ્યા, ત્યારે તેમણે પોતાના રૂમની બારીની બહાર એક સફેદ-ભૂરા રંગનું ઘુવડ બેઠેલું જોયું અને તે સતત તેમની તરફ જોઈ રહ્યું હતું. આ કોઈ સામાન્ય વાત નહોતી કારણ કે શહેરમાં આવા દ્રશ્યો બહુ ઓછા જોવા મળે છે. ધીમે ધીમે આ સમાચાર આસપાસના લોકો સુધી પહોંચી ગયા. પડોશીઓ પોતાના ઘરોમાંથી ડોકિયું કરીને તે ઘુવડને જોવા લાગ્યા. કેટલાક લોકો તેને ભગાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, કેટલાક તેને બોલાવવા માટે અવાજો કાઢી રહ્યા હતા, પરંતુ સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે, ઘુવડ બિલકુલ હલ્યું નહીં, તે સતત ત્યાં જ બેઠું રહ્યું અને તેની નજર સત્યજીત પર ટકેલી રહી. ભારતીય માન્યતા અનુસાર, ઘુવડને દેવી લક્ષ્મીનું વાહન માનવામાં આવે છે. તેથી લોકો માને છે કે, જો ઘુવડ ઘરની નજીક દેખાય, તો તે ધન અને સૌભાગ્યનો સંકેત હોય છે. આ જ કારણ હતું કે પડોશીઓમાં ઉત્સુકતા અને થોડી ઈર્ષ્યા પણ હતી. રેએ આ ઘટનાને ખૂબ ધ્યાનથી જોઈ. સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે, તે ઘુવડ સતત બે અઠવાડિયા સુધી ત્યાં જ બેઠું રહ્યું. દરરોજ સવારે જ્યારે સત્યજીત ઉઠતા, ત્યારે તે તે જ જગ્યાએ, તે જ રીતે બેઠેલું મળતું જાણે તે ખાસ તેમના માટે જ આવ્યું હોય. પછી એક દિવસ અચાનક તે ઘુવડ ગાયબ થઈ ગયું. કોઈ જાણતું નથી કે તે ક્યારે અને કેવી રીતે ચાલ્યું ગયું, પરંતુ તેના ગયાના થોડા સમય પછી જ સત્યજીતને એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સમાચાર મળ્યા - તેમને પશ્ચિમ બંગાળના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ડો. બી.સી. રોયને મળવાનું આમંત્રણ આવ્યું. મુખ્યમંત્રી સાથે મુલાકાત કર્યા પછી સરકારે તેમની ફિલ્મને ગામના વિકાસ સાથે સંબંધિત સમજીને લોન આપી હતી, જેનાથી શૂટિંગ પૂર્ણ થઈ શક્યું. આમ ઘણી મુશ્કેલીઓ પછી શૂટિંગ શરૂ થયાના 3 વર્ષ પછી 1955માં ફિલ્મ રિલીઝ થઈ. કિસ્સો-4 જવાહરલાલ નેહરુ ફિલ્મ જોઈને પ્રભાવિત થયા 'પાથેર પાંચાલી'નું શૂટિંગ તો થઈ ગયું, પરંતુ શરૂઆતમાં લોકો ફિલ્મને રિલીઝ કરવા માટે વધુ ઉત્સાહિત નહોતા. ફિલ્મ લગભગ ત્રણ મહિના સુધી રિલીઝ થયા વિના પડી રહી. જ્યારે તેને રિલીઝ કરવામાં આવી, ત્યારે પહેલા બે અઠવાડિયામાં તેનું પ્રદર્શન ખાસ નહોતું રહ્યું, પરંતુ ત્રીજા અઠવાડિયાથી દરરોજ હાઉસફુલ થવા લાગી. ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ ફિલ્મ જોઈ અને ખૂબ પ્રભાવિત થયા. ફિલ્મને પહેલા માત્ર છ અઠવાડિયા માટે થિયેટર મળ્યું હતું, કારણ કે તેટલો જ સમય ઉપલબ્ધ હતો. આ છ અઠવાડિયા પછી ફિલ્મને બીજા થિયેટરમાં મૂકવામાં આવી, જ્યાં તે સાત અઠવાડિયા સુધી વધુ ચાલી. એટલે કે, કુલ 13 અઠવાડિયામાં સરકારે તેની સંપૂર્ણ કિંમત વસૂલ કરી લીધી અને તે પછી જે પણ કમાણી થઈ, તે નફો હતો. આ ફિલ્મ 'અપુ ટ્રાયોલોજી'નો પહેલો ભાગ હતી, જેના અન્ય બે ભાગ અપરાજિતો (1956) અને અપૂર સંસાર (1959) હતા. કિસ્સો-5 કઝિન સાથે ગુપ્ત રીતે લગ્ન કર્યા સત્યજીત રેની પ્રેમ કહાણી પણ ઘણી રસપ્રદ રહી છે. તેમણે પોતાની ફર્સ્ટ કઝિન બિજોયા દાસ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. બિજોયાના પિતા, સત્યજીત રેના માતાના સાવકા મોટા ભાઈ હતા. કિસો-6 ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ પોતે સન્માન આપવા આવ્યા હતા સત્યજીત રેને તેમના સિનેમામાં યોગદાન બદલ ઘણા પુરસ્કારો મળ્યા. તેમણે 36 રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારો (નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ) જીત્યા, જે પોતે એક રેકોર્ડ છે. તેમને દાદા સાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર, ભારત રત્ન અને 1992માં એકેડેમી માનદ પુરસ્કાર (ઓસ્કર)થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. તેઓ એકમાત્ર ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતા છે, જેમને વિશ્વના ત્રણ મુખ્ય ફિલ્મ મહોત્સવો કાન, વેનિસ અને બર્લિનમાં સર્વોચ્ચ સન્માન પ્રાપ્ત થયું. ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ રહેલા ફ્રાંસ્વા મિત્તેરાં પ્રોટોકોલ તોડીને સત્યજીત રે ને તેમના દેશનો સૌથી મોટો નાગરિક સન્માન આપવા ભારત આવ્યા હતા. 2 ફેબ્રુઆરી, 1989ના રોજ સત્યજીત રેને ફ્રાન્સનો સર્વોચ્ચ સન્માન 'લીજન ડી ઓનર' આપવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે, ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ પોતે કોલકાતા આવ્યા અને નેશનલ લાઇબ્રેરીમાં યોજાયેલા એક સમારોહમાં તેમને આ સન્માન આપ્યું. આ એક ખૂબ જ ખાસ પ્રસંગ હતો, કારણ કે સામાન્ય રીતે આવા પુરસ્કારો વિદેશમાં આપવામાં આવે છે, પરંતુ મિત્તેરાં આ સન્માન આપવા ભારત આવ્યા હતા. કિસ્સો-7 જવાહરલાલ નેહરુ પર ડોક્યુમેન્ટરી બનાવવાનો ઇનકાર કર્યો સત્યજીત રેએ જવાહરલાલ નેહરુ પર ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બનાવવાની ના પાડી દીધી હતી. વાસ્તવમાં, કટોકટીનો સમય હતો અને તત્કાલીન ઇન્દિરા સરકાર જવાહરલાલ નેહરુના જીવન અને સામાજિક કાર્યો પર એક ડોક્યુમેન્ટરી બનાવવા માંગતી હતી. સરકારે આ જવાબદારી સત્યજીત રેને આપવાનો નિર્ણય કર્યો કારણ કે તેઓ દેશના જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતાઓમાંના એક હતા, પરંતુ રેએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી. જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેમણે આવું શા માટે કર્યું, ત્યારે તેમનો સીધો જવાબ હતો, ‘મને આમાં કોઈ રસ નથી.’ કિસ્સો-8 મૃત્યુ શૈયા પર આપી ઓસ્કરની સ્પીચ સત્યજીત રેને વર્ષ 1992માં ઓસ્કરનો લાઇફટાઇમ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ આપવાની જાહેરાત થઈ, પરંતુ તે સમયે તેઓ હૃદય રોગના કારણે હોસ્પિટલમાં દાખલ હતા. આવા સમયે એક અનોખો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. ઓસ્કરની ટીમ પોતે કોલકાતા પહોંચી અને હોસ્પિટલના પલંગ પર જ તેમને આ ટ્રોફી આપીને સન્માનિત કર્યા. તેમનું સ્વીકૃતિ ભાષણ ત્યાં જ હોસ્પિટલમાં રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું હતું, જેને 30 માર્ચ 1992ના રોજ ઓસ્કર સમારોહ દરમિયાન આખી દુનિયાને બતાવવામાં આવ્યું હતું. મહાન એક્ટ્રેસ ઓડ્રે હેપબર્ને તેમના નામની જાહેરાત કરી હતી. આ સન્માનના લગભગ એક મહિના પછી 23 એપ્રિલ 1992ના રોજ હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું નિધન થયું હતું.