કિશોર કુમારની બાયોગ્રાફી પર વિવાદ:2 વર્ષ પહેલાં મળેલો નેશનલ અવોર્ડ પાછો ખેંચવાની માગ, કોર્ટની માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયને નોટિસ

કિશોર કુમારની બાયોગ્રાફી ‘કિશોર કુમાર: ધ અલ્ટિમેટ બાયોગ્રાફી’ને નેશનલ ફિલ્મ અવોર્ડમાં બેસ્ટ સિનેમા બુક તરીકે પસંદ કરવામાં આવતાં વિવાદ ઊભો થયો છે. પટના હાઈકોર્ટે માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય તથા NFDCને પૂછ્યું કે આખરે આ પુસ્તક ભારતીય સિનેમા પર કેવી રીતે છે. પટનાના હિન્દી લેખક અને સાહિત્યિક વિવેચક અનંત પ્રસાદ સિન્હાએ આ પુસ્તકને અવોર્ડ આપવામાં આવે તેની વિરુદ્ધ અરજી દાખલ કરી છે. તેઓ ‘અનંત’ નામથી લખે છે. સિન્હાએ અરજીમાં 70મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં ‘બેસ્ટ સિનેમા બુક’નો અવોર્ડ રદ કરવાની માગ કરી છે. આ પુરસ્કાર અનિરુદ્ધ ભટ્ટાચાર્ય અને પાર્થિવ ધરના પુસ્તક ‘કિશોર કુમાર: ધ અલ્ટિમેટ બાયોગ્રાફી’ને મળ્યો હતો. મંત્રાલય, NFDC અને લેખકોને નોટિસ મામલો જસ્ટિસ અજિત કુમારની અદાલતમાં સાંભળવામાં આવ્યો. કોર્ટે માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, NFDC, જ્યુરી સભ્યો અને પુસ્તકના બંને લેખકોને નોટિસ જારી કરી છે. પુસ્તક હાર્પરકોલિન્સે પ્રકાશિત કર્યું છે. પુરસ્કારની જાહેરાત 16 ઑગસ્ટ 2024ના રોજ કરવામાં આવી હતી. તે 8 ઑક્ટોબર 2024ના રોજ નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવનમાં એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. યાચિકામાં સિન્હાએ જણાવ્યું કે પુરસ્કારોની દેખરેખ રાખતા મંત્રાલયે પોતાની પાત્રતા શરતોનું પાલન કર્યું નથી. કોર્ટના મૌખિક આદેશમાં જણાવાયું કે યાચિકાકર્તાના વકીલ અનુસાર, 70મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ પુસ્તકના નામાંકન માટેના માર્ગદર્શિકાઓનું ઉલ્લંઘન થયું છે. આ માર્ગદર્શિકાઓ માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય તરફથી બહાર પાડવામાં આવેલા ભારતના રાજપત્રમાં 07.10.2024ની સૂચનામાં આપવામાં આવી છે. કેન્દ્ર સરકારના વરિષ્ઠ પેનલ વકીલે યાચિકાકર્તાની ફરિયાદો અંગે જવાબ દાખલ કરવા માટે ત્રણ અઠવાડિયાનો સમય માંગ્યો. અદાલતે આ માગ નોંધમાં લીધી. મામલાની આગામી સુનાવણી 8 ઑક્ટોબરે થશે. અનંત સિન્હાએ બે આધાર પર પુરસ્કારને પડકાર્યો સિન્હાએ અરજીમાં બે મુખ્ય આધાર જણાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે પુરસ્કાર સમિતિએ તે નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું, જેના હેઠળ સન્માન ભારતમાં કોઈપણ ભાષામાં પ્રકાશિત ભારતીય સિનેમા પરના શ્રેષ્ઠ પુસ્તકને આપવામાં આવવું જોઈએ. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે તેમનું પુસ્તક ‘દો ગુલફામોં કી તીસરી કસમ’ તમામ માર્ગદર્શિકાઓ પૂર્ણ કરે છે. તેથી આ પુરસ્કાર તેમના પુસ્તકને મળવો જોઈએ હતો. સિન્હાએ ‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ને કહ્યું, “મારો તર્ક સીધો છે. જો કિશોર કુમારની જીવનચરિત્રને ભારતીય સિનેમા પરનું પુસ્તક કહી શકાય, તો શું બી. આર. આંબેડકરની જીવનચરિત્રને ભારતીય સંવિધાન પરનું પુસ્તક કહી શકાય?” તેમણે કહ્યું કે અદાલતમાં જતા પહેલાં તેમણે આ દલીલ માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય સમક્ષ રજૂ કરી હતી. જોકે, ત્યાં તેમની વાત સ્વીકારવામાં આવી નહોતી. કિશોર કુમારની જીવનચરિત્ર વિશે- રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોની માર્ગદર્શિકા અનુસાર, શ્રેષ્ઠ સિનેમા પુસ્તકના વિજેતાને સુવર્ણ કમળ અને 1 લાખ રૂપિયાનું રોકડ ઇનામ મળે છે. 70મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર માટે 1 જાન્યુઆરી 2022થી 31 ડિસેમ્બર 2022 વચ્ચે પ્રકાશિત થયેલાં પુસ્તકો પુરસ્કાર મેળવવા માટે પાત્ર હતાં. અનિરુદ્ધ ભટ્ટાચાર્ય અને પાર્થિવ ધરની ‘કિશોર કુમાર: ધ અલ્ટિમેટ બાયોગ્રાફી’માં ભારતના સૌથી અનોખી શૈલી ધરાવતા અને બહુમુખી પ્રતિભાશાળી કલાકાર કિશોર કુમારનું જીવન, સંગીત અને જટિલ વ્યક્તિત્વ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. બીજી તરફ, ‘દો ગુલફામોં કી તીસરી કસમ’માં સિન્હાએ ફણિશ્વર નાથ રેણુની જાણીતી હિન્દી વાર્તા ‘મારે ગયે ગુલફામ’ને 1966ની બોલિવૂડ ફિલ્મ ‘તીસરી કસમ’માં રૂપાંતરિત કરવા પાછળની છ વર્ષની સફરનું વર્ણન કર્યું છે. મલેશિયાના PMએ BRICS ડિનરમાં કિશોર કુમારનું ગીત ગાયું મલેશિયાના પ્રધાનમંત્રી અનવર ઇબ્રાહિમે ગયા શનિવારે નવી દિલ્હીમાં કિશોર કુમારનું પ્રસિદ્ધ ગીત ‘ખ્વાબ હો તુમ યા કોઈ હકીકત...’ ગાયું. ઇબ્રાહિમ BRICS સમિટના ડિનરમાં પહોંચ્યા હતા. આ દરમિયાન તેમણે મુકેશનું ગીત ‘દોસ્ત દોસ્ત ના રહા...’ પણ ગણગણાવ્યું. કિશોર કુમારની સિનેમા સફર વિશે- અભિનેતા, સંગીતકાર, ગાયક, લેખક, દિગ્દર્શક અને નિર્માતા કિશોર કુમાર પોતાનામાં એક બહુઆયામી વ્યક્તિત્વ હતા. તેમને એવા શખ્સ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે, જે હંમેશાં પોતાની શરતો પર જીવ્યા અને તેમણે જે કંઈ કર્યું, તે ઇતિહાસ બની ગયું. કિશોરનું અસલી નામ આભાસ કુમાર ગાંગુલી હતું. તેમનો જન્મ 4 ઑગસ્ટ 1929ના રોજ મધ્ય પ્રદેશના ખંડવામાં થયો હતો. કિશોર કુમાર જેટલા ગાયક તરીકે જાણીતા છે, તેટલા જ અભિનેતા તરીકે પણ જાણીતા છે. કિશોર કુમારની કારકિર્દીની શરૂઆત અભિનેતા તરીકે ફિલ્મ શિકારી (1946)થી થઈ હતી. આ ફિલ્મમાં તેમના મોટા ભાઈ અશોક કુમારે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમને પહેલી વાર ગાવાનો મોકો 1948માં બનેલી ફિલ્મ ઝિદ્દીમાં મળ્યો. તેમાં કિશોરે દેવ આનંદ માટે ગીત ગાયું હતું. કિશોર કુમાર કે. એલ. સહગલના જબરદસ્ત પ્રશંસક હતા, તેથી તેમણે આ ગીત તેમની જ શૈલીમાં ગાયું હતું. તેમણે રાજેશ ખન્ના માટે 92 ફિલ્મોમાં રેકોર્ડ 245 ગીતો ગાયા હતા. 1997માં મધ્ય પ્રદેશ સરકારે તેમના નામે પુરસ્કાર શરૂ કર્યો હતો. કિશોર કુમાર સાથે જોડાયેલા આ કિસ્સાઓ પણ વાંચો- ઈજા થાય ત્યારે ચીસો પાડીને રડતા હતા, અવાજ સુરીલો થઈ ગયો કિશોર કુમારનું સાચું નામ આભાસ કુમાર ગાંગુલી હતું. તેમના પિતા કુન્જલાલ ગાંગુલી વકીલ હતા. જ્યારે જાણીતા બંગાળી પરિવાર સાથે સંબંધ ધરાવતી તેમની માતા ગૌરી દેવી ગૃહિણી હતી. ચાર ભાઈ-બહેનો અશોક, સીતા દેવી અને અનૂપમાં કિશોર કુમાર સૌથી નાના હતા. કિશોર કુમારના મોટા ભાઈ અશોક કુમારે એક ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે કિશોર દા બાળપણથી સુરીલા નહોતા. તેમનો અવાજ બેસી ગયેલો હતો. જ્યારે ક્યારેક ગણગણાવતા, ત્યારે બેસૂરા સંભળાતા હતા. એક દિવસ બાળપણમાં મા રસોડામાં શાકભાજી સમારી રહી હતી. નાનકડા કિશોર દોડતા-દોડતા મા પાસે જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ત્યાં રાખેલી ધારદાર દાતરડી તેમના પગમાં વાગી ગઈ. પગ કપાઈ ગયો અને ઝડપથી લોહી વહેવા લાગ્યું. નાની ઉંમરના કિશોર આ દુખાવો સહન ન કરી શક્યા અને જોરજોરથી રડવા લાગ્યા. ઈજા ઠીક ન થાય ત્યાં સુધી કિશોર દા દરરોજ રડતા રહ્યા. કલાકો સુધી રડવાને કારણે તેમના વોકલ કોર્ડ્સ પર એટલી અસર થઈ કે તેમનો અવાજ સુરીલો બની ગયો. કિશોર દા પણ પોતાની અવાજ માટે એ અકસ્માતને જ શ્રેય આપે છે. ક્લાસરૂમમાં ટેબલ પર તબલા વગાડ્યો તો શિક્ષકે કહ્યું- ગાવા-વગાડવાથી કંઈ નહીં થાય કિશોર દાને ક્યારેય પણ ભણવામાં વધારે રસ નહોતો. એક દિવસ તેઓ ક્લાસરૂમમાં બેસીને ટેબલ પર તબલા વગાડી રહ્યા હતા. નાગરિકશાસ્ત્રનો વર્ગ હતો. શિક્ષકે અવાજ સાંભળ્યો કે તરત જ જોરદાર ઠપકો આપ્યો. કહ્યું- ભણવામાં ધ્યાન આપો, આ ગાવા-વગાડવાથી કંઈ નહીં થાય. આ સાંભળીને કિશોર કુમારે જવાબ આપ્યો- જોજો, એક દિવસ આ જ ગાવા-વગાડવાથી મારું નામ થશે. વર્ષો પછી પોતાની કળાથી કિશોર કુમારે એ વાત સાચી સાબિત કરી બતાવી. મોટા ભાઈ અશોક કુમારનાં ગીતોમાં કિશોર કોરસ સિંગર હતા કિશોર કુમારના મોટા ભાઈ અશોક કુમાર 40ના દાયકામાં હિન્દી સિનેમામાં મોટું નામ બની ચૂક્યા હતા. અશોક મુંબઈમાં રહેતા હોવાથી પરિવારનું આવનજાવન પણ મુંબઈ થવા લાગ્યું. મોટા ભાઈની મદદથી કિશોર પણ બોમ્બે ટૉકીઝમાં કોરસ સિંગર બની ગયા. ગીતો ગાતાં-ગાતાં તેમણે પોતાનું નામ આભાસમાંથી કિશોર કુમાર કરી લીધું. એક દિવસ તેમની પરફોર્મન્સથી ખુશ થઈને દિગ્દર્શક ખેમચંદ પ્રકાશે તેમને ફિલ્મ જિદ્દી (1948)ના ગીત “મરણે કી દુઆએં ક્યોં માંગૂં” ગાવાની તક આપી. ગીત હિટ થયું અને કિશોર કુમારને હિન્દી સિનેમામાં સતત ગાવા તથા અભિનય કરવાની તકો મળવા લાગી. 1949માં તેઓ પણ મોટા ભાઈ સાથે રહેવા મુંબઈ આવી પહોંચ્યા. એસ.ડી. બર્મને પ્રતિભા ઓળખી, તો નકલ કરવાનું છોડી પોતાની ઓળખ બનાવી કિશોર કુમાર હંમેશાં કે.એલ. સહગલ, અમેરિકન સિંગર ડેની કે અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના મોટા પ્રશંસક હતા. પોતાની દીવાનગી જાહેર કરવા માટે તેમણે ઘરમાં ત્રણેયના તસવીરો ટાંગી રાખી હતી અને દરરોજ સવારે તેમને નમન કરતા હતા. જ્યારે રિયાઝનો વારો આવતો, ત્યારે તેઓ કે.એલ. સહગલનાં ગીતોનું પુનરાવર્તન કરતા રહેતા હતા. એક દિવસ ફિલ્મ મશાલ (1950) માટે એસ.ડી. બર્મન, અશોક કુમારને મળવા તેમના ઘરે પહોંચ્યા. તેમણે જોયું કે તેમના નાના ભાઈ કિશોર દા બેસીને રિયાઝ કરી રહ્યા હતા. એસ.ડી. બર્મન તેમની પાસે ગયા અને કહ્યું કે જો મોટા સિંગર બનવું હોય તો પોતાની શૈલી શોધો, કોઈ બીજાની નકલ ન કરો. જ્યારે કિશોર કુમારે તેમને યોડલિંગ સંભળાવ્યું, ત્યારે ખુશ થઈને તેમણે કિશોર દાને દેવ આનંદનો અવાજ બનાવી દીધો. સતત હિટ ગીતો આપતા કિશોર કુમાર હિન્દી સિનેમાના સૌથી શ્રેષ્ઠ સિંગરોમાં ગણાવા લાગ્યા. તેમણે પોતાની કારકિર્દીમાં 1198 ફિલ્મોમાં 2678 ગીતો ગાયાં. કિશોરદા પોતાની ફીને લઈને ખૂબ જ કડક હતા. તેઓ ‘નો મની, નો વર્ક’ની નીતિનું પાલન કરતા હતા. જ્યાં સુધી તેમના આસિસ્ટન્ટ આવીને તેમને એ ન જણાવે કે તેમની સંપૂર્ણ ફી મળી ગઈ છે, ત્યાં સુધી તેઓ ગીતનું રેકોર્ડિંગ શરૂ કરતા નહોતા. જ્યારે-જ્યારે તેમને અધૂરી ફી મળી, ત્યારે-ત્યારે તેમણે અલગ-અલગ યુક્તિઓથી પ્રોડ્યુસરને પરેશાન કરી મૂક્યા. વાંચો તેમના કારનામાનાં કેટલાક કિસ્સા- 5 હજાર રૂપિયા ઓછા મળતાં ગુલાંટીઓ ખાતા સેટ પરથી ભાગી ગયા કિશોરદા હંમેશાંથી જ સિંગર બનવા માગતા હતા, પરંતુ તેમને અભિનયની પણ ઘણી ઑફરો મળતી હતી. જ્યારે પણ કોઈ તેમની પાસે ફિલ્મ લઈને આવતું, ત્યારે તેઓ કોઈ ને કોઈ બહાનું બનાવીને તેને પાછું મોકલી દેતા હતા. 1956ની વાત છે, જ્યારે અશોક કુમારે નાના ભાઈને ફિલ્મ ‘ભાઈ-ભાઈ’માં કામ અપાવ્યું. ફિલ્મના ડિરેક્ટર એમ.વી. રમને તેમને 5 હજાર રૂપિયા ઓછા આપ્યા હતા. એવામાં જ્યારે શૂટિંગ શરૂ થયું અને એક્શન કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે કિશોર કુમાર બે પગલાં ચાલ્યા, ‘5 હજાર રૂપિયા’ની બૂમ પાડી અને ગુલાંટીઓ ખાતા સેટ પરથી ભાગી ગયા. થોડા દિવસો બાદ જ્યારે કિશોરદાને ફરી સેટ પર લાવવામાં આવ્યા, ત્યારે તેઓ ક્યારેક ભાગવાનો પ્રયાસ કરતા, ક્યારેક સંવાદ ભૂલી જવાનું બહાનું બનાવતા, તો ક્યારેક બીમારીનું. પરંતુ મોટા ભાઈ તેમનાથી પણ બે પગલાં આગળ હતા. સીનનું શૂટિંગ શરૂ થતાં જ અશોક કુમારે પોતાના બંને પગ કિશોરદાના પગ પર મૂકી દીધા. ભાઈની કડકાઈ જોઈને કિશોરે શૂટિંગ કરવું જ પડ્યું. પ્રોડ્યુસરે અડધી ફી આપી તો અડધું માથું મુંડાવીને સેટ પર પહોંચ્યા એક વખત કિશોર કુમારને એક ફિલ્મમાં કાસ્ટ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ પ્રોડ્યુસરે તેમને એમ કહીને અડધી ફી આપી કે બાકીની અડધી ફી ફિલ્મ પૂરી થયા પછી મળશે. કિશોર દાએ તે સમયે કંઈ કહ્યું નહીં, પરંતુ શૂટિંગ શરૂ થતાં જ તેઓ માથાનો અડધો ભાગ અને અડધી મૂછો મુંડાવીને પહોંચી ગયા. ડિરેક્ટર પોતાના હીરોની આવી હાલત જોઈને ડરી ગયા. તેમણે આ હાલતનું કારણ પૂછ્યું તો જવાબ મળ્યો—અડધી ફી મળી છે, તો ગેટઅપ પણ અડધો જ હશે. જ્યારે પૂરા પૈસા મળી જશે, ત્યારે ગેટઅપ પણ પૂરું થઈ જશે. ફી રોકનારા પ્રોડ્યુસરના ઘરની બહાર બૂમો પાડતા રહ્યા કિશોર કુમારે જ્યારે પ્રોડ્યુસર આર.સી. તલવાર સાથે કામ કર્યું, ત્યારે તેમને 8 હજાર રૂપિયા ઓછા મળ્યા હતા. પ્રોડ્યુસરે વચન આપ્યું હતું કે તેઓ ટૂંક સમયમાં આ રકમ ચૂકવી દેશે, પરંતુ તેમ કરવામાં વિલંબ થયો. આવી સ્થિતિમાં કિશોર દા દરરોજ તેમના ઘરની બહાર જઈને બૂમો પાડતા—એ તલવાર, મારા આઠ હજાર આપી દે. એ તલવાર, મારા આઠ હજાર આપી દે. કિશોર દા દરરોજ સવારે ત્યાં સુધી તેમના ઘરની બહાર બૂમો પાડતા રહ્યા, જ્યાં સુધી તેમને પૈસા આપી દેવામાં ન આવ્યા. કિશોર દા પોતાની ફી અંગે ભલે ખૂબ જ નિયમિત હતા, પરંતુ દિલની ઉદારતાને કારણે તેમણે ઘણી વાર મફતમાં પણ કામ કર્યું હતું. રાજેશ ખન્ના અને ડેની ડેન્ઝોંગપાની પ્રોડક્શનમાં બનેલી ફિલ્મો માટે તેમણે મફતમાં કામ કર્યું હતું, જ્યારે તેમને ફી આપવામાં આવી રહી હતી. આવી જ રીતે અનેક જવાનો માટે અને કેન્સર હોસ્પિટલમાં ફંડ એકત્રિત કરવા માટે તેમણે ઘણી વાર મફતમાં પરફોર્મ કર્યું હતું. શૂટિંગના કેટલાક રસપ્રદ કિસ્સા આ પણ છે- જબરદસ્તીથી એક્ટિંગ કરાવતાં દેવ આનંદને સેટ પર ગાળો આપીને ભાગી ગયા હતા એક ફિલ્મમાં અશોક કુમાર, દેવ આનંદ સાથે કામ કરી રહ્યા હતા. ફિલ્મના એક સીન માટે દેવ આનંદ સાથે એક છોકરો જોઈએ હતો, ત્યારે નજીક ઊભેલા અશોક કુમારે કહી દીધું કે કિશોર કુમાર આ ભૂમિકા ભજવી લેશે. લહેરેં રેટ્રો મુજબ, ડિરેક્ટરે કિશોર દાને સમજાવ્યું કે જેમ જ દેવ આનંદ સાહેબ રૂમમાં પ્રવેશ કરે, તેમ જ તમે તેમને ખૂબ સંભળાવવાનું શરૂ કરી દેજો. કિશોર કુમારે માથું હલાવીને ઇશારામાં જવાબ આપ્યો કે તેઓ સમજી ગયા, પરંતુ જેવી જ એક્શનનો અવાજ આવ્યો, ત્યારે કંઈક એવું બન્યું કે દરેક જણ દંગ રહી ગયો. દેવ આનંદ રૂમમાં પ્રવેશતાં જ કિશોર કુમારે ખરેખર તેમને ગંદી-ગંદી ગાળો આપી અને સેટ પરથી ભાગી ગયા. ડિરેક્ટર પાછળથી તેમને બૂમો પાડતો રહ્યો કે સીન હજુ પૂરો થયો નથી, પાછા આવી જાઓ, પરંતુ તેઓ પાછા ફર્યા નહીં. ડિરેક્ટરે કોર્ટ પાસે મદદ માંગી હતી કિશોર કુમારની આ શરારતોથી ડરીને એક ડિરેક્ટરે કોર્ટ પાસે મદદ માંગી હતી. તેમણે એવો કરાર તૈયાર કરાવ્યો કે શૂટિંગ દરમિયાન કિશોર તેમની દરેક વાત માને. કોર્ટના આદેશ બાદ કિશોર કુમારે ન ઇચ્છતા હોવા છતાં ડિરેક્ટરની દરેક વાત માની, પરંતુ પોતાની આગવી રીતે. કિશોર કુમારનો કારમાં એક સીન શૂટ થવાનો હતો. શોટ પૂરો થઈ ગયો, પરંતુ કિશોર કુમાર ગાડીમાંથી બહાર ન આવ્યા. ઘણા કલાકો વીતી ગયા ત્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તમે બહાર કેમ નથી આવી રહ્યા. આ અંગે કિશોર દાએ કહ્યું, કારણ કે ડિરેક્ટરે મને બહાર આવવાનું કહ્યું જ નથી. શૂટિંગ કરતાં કરતાં ખંડાલા પહોંચી ગયા હતા કિશોર દા એક ફિલ્મના શૂટિંગ દરમિયાન કિશોર કુમારે કારમાં બેસીને થોડા મીટરનું અંતર કાપીને નીચે ઉતરવાનું હતું. એક્શન બોલાતાં જ કિશોર કુમારે કાર ચલાવવાનું શરૂ કર્યું. ડિરેક્ટરે કટ ન કહ્યું, તેથી કિશોરદા કાર ચલાવતા-ચલાવતા ખંડાલા પહોંચી ગયા. બદલો લેવા માટે ફાઇનાન્સરને અલમારીમાં બંધ કરી દીધા હતા આ વાત 60ના દાયકાની છે. ફિલ્મ ‘હાફ ટિકિટ’ના શૂટિંગ દરમિયાન કિશોરદા પોતાની જિદ્દથી બધાને પરેશાન કરતા હતા. આ વાતથી નારાજ થઈને ફાઇનાન્સર કાલિદાસ બટવાબ્બલે તેમની ફરિયાદ આવકવેરા વિભાગમાં કરી દીધી. ફરિયાદના આધારે કિશોરદાના ઘરે દરોડો પાડવામાં આવ્યો. થોડા સમય બાદ કિશોરદાએ કાલિદાસને જમવા માટે પોતાના ઘરે બોલાવ્યા. થોડા સમય બાદ તેમનો વિશ્વાસ જીતીને કિશોરદાએ તેમને કહ્યું કે તેઓ કપડાંની અલમારીમાં બેસીને કેટલીક જરૂરી વાત કરશે. કાલિદાસ અલમારીમાં બેઠા કે તરત જ તેમણે બહારથી અલમારી બંધ કરી દીધી. તેમણે કાલિદાસને બે કલાક સુધી અલમારીમાં બંધ રાખ્યા અને પછી બહાર કાઢીને ઘરની બહાર કરી દીધા. તેમણે કહ્યું, “આજ પછી મારા ઘરમાં આવવાની હિંમત ન કરતા.” કિશોર કુમારની જીદના કિસ્સા- જ્યારે બી. આર. ચોપડા પાસેથી લીધો બદલો બી. આર. ચોપડા અને અશોક કુમાર સારા મિત્રો હતા. એક વખત કિશોર કુમારને કામની જરૂર પડી, ત્યારે ભાઈની મિત્રતાને કારણે તેઓ બી. આર. ચોપડા પાસે પહોંચી ગયા. તે સમયે ચોપડાએ કિશોર દા સામે કેટલીક શરતો મૂકી દીધી. કિશોરે એ ગીત ગાવાનો ઇનકાર કરી દીધો અને કહ્યું- આજે મારો સમય ખરાબ છે એટલે તમે શરત મૂકી રહ્યા છો, જોjo જ્યારે મારો સમય આવશે ત્યારે હું પણ શરત મૂકીશ. સમય બદલાયો, પરંતુ કિશોર દા આ વાત ભૂલ્યા નહોતા. થોડા સમય પછી બી. આર. ચોપડા એક ગીતનો પ્રસ્તાવ લઈને કિશોર દાના ઘરે પહોંચ્યા. આ તેમના માટે બદલો લેવાનો સમય હતો. તેમણે કહી દીધું, “મારી પાસે ગીત ગવડાવવું હોય તો પહેલાં ધોતી અને પગમાં જૂતાં-મોજાં પહેરીને આવો. પાન પણ ખાઈને આવજો. તમારું મોં લાલ-લાલ દેખાવું જોઈએ અને મોંમાંથી લાળ ટપકતી હોવી જોઈએ.” આ શરત સાંભળીને બી.આર. ચોપડાએ કિશોર દાના ભાઈ અશોક કુમારને કહ્યું કે તમે જ તમારા ભાઈને સમજાવો, પરંતુ તેઓ કિશોર દાના મિજાજથી વાકેફ હતા. તેમણે મામલામાં ટાંગ ન અડાડી. અંતે બી.આર. ચોપડાએ શરત સ્વીકારવી જ પડી. અમિતાભથી ગુસ્સે થઈને તેમના માટે અવાજ બનવાનો ઇનકાર કર્યો હતો 1981માં કિશોર કુમાર ફિલ્મ મમતા કી છાંવનું દિગ્દર્શન કરી રહ્યા હતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે અમિતાભ આ ફિલ્મમાં ગેસ્ટ અપીરન્સમાં દેખાય, પરંતુ તેમણે ઇનકાર કરી દીધો. આ વાતથી કિશોર દા એટલા નારાજ થયા કે તેમણે અમિતાભ પર ફિલ્માવવામાં આવેલા ગીતોને અવાજ આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો. ઠુકરાવવામાં આવેલી ફિલ્મોમાં નસીબ, કુલી, મર્દ અને દેશ પ્રેમી સામેલ હતી. ફિલ્મ મમતા કી છાંવ રિલીઝ થાય તે પહેલાં જ 1987માં કિશોર દાનું નિધન થઈ ગયું. આવી સ્થિતિમાં રાજેશ ખન્નાએ તેમના પુત્ર અમિતની મદદ કરીને 1989માં ફિલ્મ રિલીઝ કરાવી હતી. પત્નીએ છૂટાછેડા લઈને મિથુન સાથે લગ્ન કર્યા તો તેમના માટે ગાવાનું છોડી દીધું કિશોરે 1951માં પહેલીવાર રૂમા ગુહા ઠાકુરતા ઉર્ફે રૂમા ઘોષ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, પરંતુ આ લગ્ન 1958માં તૂટી ગયાં. ત્યારબાદ તેમણે 1960માં અભિનેત્રી મધુબાલા સાથે બીજા લગ્ન કર્યા. મધુબાલાના હૃદયમાં કાણું હતું, જેના કારણે તેમનું નિધન થયું. મધુબાલા બાદ કિશોરનું દિલ અભિનેત્રી યોગિતા બાલી પર આવી ગયું. બંનેએ 1976માં લગ્ન કર્યા, પરંતુ બે વર્ષ બાદ આ લગ્ન પણ તૂટી ગયાં. યોગિતા બાલીએ કિશોર દાથી છૂટાછેડા લીધા બાદ મિથુન સાથે લગ્ન કરી લીધા. આ વાતથી પરેશાન થઈને કિશોર કુમારે મિથુન માટે ગાવાનું છોડી દીધું હતું. જણાવી દઈએ કે યોગિતા બાલી બાદ 51 વર્ષની ઉંમરે કિશોર દાએ લીના ચંદાવરકર સાથે ચોથી વખત લગ્ન કર્યા હતા. કિશોરના બે પુત્રો સિંગર અમિત કુમાર (પહેલી પત્ની રૂમા ગુહાથી) અને સુમિત કુમાર (છેલ્લી પત્ની લીના ચંદાવરકરથી) છે. ઘરના આંગણામાંથી હાડપિંજર મળી આવ્યા હતા કિશોર કુમારને પ્રયોગો કરવાનો ખૂબ જ શોખ હતો. એક વાર વેનિસની નહેરોથી પ્રેરાઈને કિશોર દાએ નક્કી કર્યું કે તેઓ પોતાના વર્ડન રોડ, મુંબઈ સ્થિત ઘરની આસપાસ નહેર બનાવડાવશે. આ તેમનું સપનું બની ગયું. પછી શું હતું, તેમણે પોતાના સપના પર કામ શરૂ કરી દીધું. દરરોજ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો કર્મચારી તેમના ઘરે આવીને બેસતો અને તેઓ પોતાના મજૂરો પાસે જાતે ખોદકામ કરાવતા. એક દિવસ ખોદકામ કરતી વખતે એક મજૂરને પહેલાં હાથનું એક હાડકું મળ્યું અને પછી થોડા જ દિવસોમાં ત્યાંથી હાડપિંજરો નીકળવા લાગ્યાં. મજૂરો ડરી ગયા અને ખોદકામ અટકી ગયું. દરેક વ્યક્તિ સમજી ગઈ કે જ્યાં કિશોર દાનું ઘર છે, તે જગ્યા પહેલાં ક્યારેય કબ્રસ્તાન હતી. તેમના મોટા ભાઈ અનૂપ ત્યાં ગંગાજળ લઈને આવ્યા અને સમગ્ર જમીનનું શુદ્ધિકરણ કરાવવામાં આવ્યું. આ સાથે જ કિશોર દાનું ઘર વેનિસની જેમ બનાવવાનું સપનું અધૂરું રહી ગયું. મોહમ્મદ રફીના પગ પકડીને રડતા રહ્યા હિન્દી સિનેમામાં એક સમય એવો હતો જ્યારે માત્ર બે જ ગાયકો ખૂબ લોકપ્રિય હતા. એક મોહમ્મદ રફી અને બીજા કિશોર કુમાર. બંને એકબીજાના પ્રતિસ્પર્ધી હોવા ઉપરાંત પાકા મિત્રો પણ હતા. બંનેએ સાથે મળીને ‘પર્દા હૈ પર્દા’, ‘યાદોં કી બારાત’ જેવા અનેક શ્રેષ્ઠ ગીતોને પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો. ફિલ્મ ‘રાગિની’, ‘શરારત’ અને ‘બાગી શહઝાદા’માં જ્યારે કિશોર કુમાર હીરો બન્યા, ત્યારે તેમના માટે રફી સાહેબે જ અવાજ આપ્યો હતો. કિશોર દાના પુત્ર અમિત કુમારે આરજે રાહુલને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં જણાવ્યું હતું કે જ્યારે 31 જુલાઈ 1980ના રોજ મોહમ્મદ રફીનું નિધન થયું, ત્યારે કિશોર દા તેમના પાર્થિવ દેહ પાસે જઈને બેસી ગયા હતા. થોડી વાર બાદ તેમણે રફીના પગ પકડી લીધા અને જોરજોરથી રડવા લાગ્યા. સરકાર માટે ગાવાનો ઇનકાર કર્યો તો ગીતો પર પ્રતિબંધ લાગી ગયો જ્યારે 1975માં કટોકટી લાગુ કરવામાં આવી ત્યારે સંજય ગાંધીએ કિશોર કુમારને મુંબઈમાં યોજાનારી એક રેલીમાં ગાવા માટે કહ્યું હતું, પરંતુ કટોકટીનો વિરોધ કરી રહેલા કિશોર દાએ એવું કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો. આ વાતથી નારાજ થઈને કોંગ્રેસે ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો અને દૂરદર્શન પર તેમના ગીતો વગાડવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. થોડા સમય બાદ મોહમ્મદ રફીએ ઇન્દિરા ગાંધી સાથે મુલાકાત કરી. બંને વચ્ચે સારા સંબંધો હતા. આવી સ્થિતિમાં રફી સાહેબે ઇન્દિરા ગાંધીને વિનંતી કરી કે કિશોર દાના ગીતો પર લગાવવામાં આવેલો પ્રતિબંધ હટાવી દેવામાં આવે. ઇન્દિરા ગાંધીએ તેમની વાત માની લીધી અને ગીતો ફરીથી વગાડવામાં આવવા લાગ્યા. જ્યારે પ્રતિબંધ હટાવી લેવામાં આવ્યો ત્યારે કિશોર દા તેનું કારણ જાણવા માંગતા હતા. ઘણી જગ્યાએ તપાસ કર્યા બાદ તેમને ખબર પડી કે મોહમ્મદ રફીએ કોઈને જાણ કર્યા વિના આ મદદ કરી હતી, જ્યારે બંને એકબીજાના પ્રતિસ્પર્ધી હતા. જાણ થતા જ કિશોર દા તેમને મળવા પહોંચ્યા અને આભાર માન્યો. રફી સાહેબે તેમને સોગંદ આપી કે આ વાત કોઈને ન જણાવવી. થોડાં વર્ષો બાદ જ્યારે મોહમ્મદ રફીનું અવસાન થયું, ત્યારે તેમણે સોગંદ તોડીને સૌને તેમના મોટાપણાની આ કથા સંભળાવી હતી. મિત્રો નહોતા, તેથી વૃક્ષોનાં નામ રાખીને તેમની સાથે વાતો કરતા હતા 1985માં પ્રીતિશ નંદીને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કિશોર કુમારે જણાવ્યું હતું કે તેમના કોઈ મિત્રો નથી. લોકો તેમને પાગલ સમજે છે અને તેમના ઘરે આવવાથી ડરે છે. આવી સ્થિતિમાં તેમણે પોતાના ઘરમાં ઘણાં વૃક્ષો વાવીને તેમને નામ આપ્યાં હતાં. તેઓ એકલતામાં એ જ વૃક્ષો સાથે વાતો કરતા હતા. 1987 સુધી નવા ગીતો અને તેમની ધૂનથી નારાજ થઈને કિશોર દાએ ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી છોડી દીધી. તેઓ નિવૃત્ત થઈને પોતાના ગામ ખંડવામાં વસવાટ કરવાનો પ્લાન બનાવી રહ્યા હતા. અશોક કુમારના 76મા જન્મદિવસે તોડ્યો દમ મોટાભાઈ અશોક કુમારના 76મા જન્મદિવસે 13 ઑક્ટોબર 1987ના રોજ કિશોર કુમારે હાર્ટ એટેકથી દમ તોડી દીધો. 58 વર્ષના કિશોર કુમારનું મૃત્યુ હિન્દી સિનેમાના સંગીતમય યુગનો અંત હતું. મૃત્યુના એક દિવસ પહેલાં જ તેમણે આશા ભોસલે સાથે ફિલ્મ વક્ત કી આવાઝ (1988)નું ગીત ગુરુ ગુરુ રેકોર્ડ કર્યું હતું. મૃત્યુના દિવસે પત્નીને ડરાવવા માટે મરવાની એક્ટિંગ કરી રહ્યા હતા કિશોર દાના મૃત્યુના દિવસે તેમની પત્ની લીના ચંદાવરકર ઘરે જ હતી. 13 ઑક્ટોબરની સવારે જ્યારે તેઓ તેમને જગાડવા ગઈ, ત્યારે જોયું કે તેમના ચહેરાનો રંગ ઊતરી ગયો હતો. તેઓ ગભરાઈને જેમ જ નજીક પહોંચી, તેમ જ કિશોર દાએ તરત આંખો ખોલી અને કહ્યું—શું તું ડરી ગઈ? આજે મારી રજા છે. કિશોર કુમાર જાણીજોઈને પત્નીને ડરાવવા માટે શ્વાસ રોકીને સૂતા હતા. તે દિવસે તેમની ઘણી મીટિંગ્સ હતી, જે ઘરે જ યોજાવાની હતી. લંચ કરતી વખતે તેમણે પત્નીને કહ્યું—આજે હું ફિલ્મ ‘રિવર ઑફ નો રિટર્ન’ જોઈશ. થોડા સમય બાદ પત્ની લીનાએ સાંભળ્યું કે કિશોર દા બીજા રૂમમાં કેટલુંક ફર્નિચર ખસેડીને તેની જગ્યા બદલી રહ્યા હતા. જ્યારે તેઓ જોવા માટે ત્યાં પહોંચ્યાં, ત્યારે તેઓ પલંગ પર ઢળી પડ્યા હતા. લીનાને જોઈને તેમણે કહ્યું—મને ખૂબ નબળાઈ લાગી રહી છે. લીના ડૉક્ટરને બોલાવવા માટે દોડીને ટેલિફોન પાસે પહોંચ્યાં કે તરત જ તેમણે ગુસ્સામાં તેમને રોકી દીધાં અને કહ્યું, જો તું ડૉક્ટરને બોલાવીશ તો મને હાર્ટ એટેક આવી જશે. લીનાને લાગ્યું કે તેઓ મજાક કરી રહ્યા છે, પરંતુ થોડી જ ક્ષણો બાદ તેમના હૃદયના ધબકારા બંધ થઈ ગયા. કિશોર કુમારના અંતિમ સંસ્કાર ખંડવામાં કરવામાં આવ્યા હતા.