ઇન્દિરાની હત્યા પછી દહેશતમાં રહ્યાં સોનિયા ગાંધી:કહ્યું- હંમેશાં ડર લાગતો કે હવે પછી રાજીવનો જ નંબર હશે; 1991માં હત્યા થઈ હતી

ઇન્દિરાની હત્યા બાદ ઘર કિલ્લો બની ગયું. કમાન્ડો બાળકોના બેડરૂમમાં તહેનાત હતા. રાહુલ-પ્રિયંકાને શાળા છોડવી પડી હતી. બહુ ડર હતો, ઘણીવાર વિચાર આવતો કે હવે પછીનો નંબર રાજીવનો જ હશે, તેઓ માર્યા જશે. 1991માં આ ડર સાચો સાબિત થયો. આત્મઘાતી હુમલામાં રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ ગઈ. સોનિયા ગાંધીએ ગાર્ડિયનને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં આ વાત કહી. તેમણે પોતાના આવનારા પુસ્તક ‘બિલૉન્ગિંગ: અ જર્ની ઑફ લવ’ પર રાજીવની હત્યા સહિત અંગત અને રાજકીય મુદ્દાઓ અંગે પોતાના વિચારો અને અનુભવો શેર કર્યા છે. સોનિયા જણાવે છે- 'રાજીવને મોતની ધમકીઓ મળી રહી હતી. ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સીઓ આ વાત જાણતી હતી, પરંતુ નવી સરકારે તેની અવગણના કરી. તેમની સુરક્ષા હટાવી લેવામાં આવી. મને નથી લાગતું કે હવે આપણને ક્યારેય સત્યની જાણ થઈ શકશે.' આ જ ઇન્ટરવ્યૂમાં સોનિયાએ પોતાની અને રાજીવની પ્રેમકહાની વિશે પણ વાત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે તે સમયે તેમને ખબર નહોતી કે રાજીવ ભારતના સૌથી મોટા રાજકીય પરિવારના વારસદાર છે. સોનિયાએ આ મુદ્દાઓ પર વાત કરી… ઇન્દિરા ગાંધી - ઘરમાં માતા, બહાર આયર્ન લેડી: 1968માં ભારત આવ્યા બાદ સોનિયા અને રાજીવ, ઇન્દિરા ગાંધી સાથે જ રહેવા લાગ્યા. બહારથી ઇન્દિરા કડક 'આયર્ન લેડી' દેખાતાં હતાં, પરંતુ સોનિયા કહે છે કે ઘરમાં તેઓ બિલકુલ સામાન્ય માતા હતાં. અખબારોમાં તેમને કડક અથવા કઠોર દર્શાવવામાં આવતાં હતાં, પરંતુ ઘરમાં તેઓ બીજી કોઈ પણ માતા જેવી જ હતાં. સોનિયાના જણાવ્યા મુજબ ઇન્દિરા ખૂબ ગુસ્સો પણ કરતાં હતાં. પુસ્તકમાં એક કિસ્સો છે, જે મુજબ ઇન્દિરાએ એક પારિવારિક ડિનર દરમિયાન ગુસ્સામાં પોતાની થાળી ટેબલની પાર ફેંકી દીધી હતી. સોનિયાના જણાવ્યા મુજબ ઇન્દિરાએ એક વખત તેમને જણાવ્યું હતું કે પહેલી વાર વડાપ્રધાન બનતી વખતે તેઓ ડરી ગયાં હતાં. ઇમરજન્સીને લઈને પરિવારમાં મતભેદ હતા: 1975માં ઇમરજન્સી લાદવાના નિર્ણય પર પરિવાર વિભાજિત હતો. રાજીવ તેના વિરોધમાં હતા. તેમણે માતાને કહ્યું હતું કે આગામી ચૂંટણીની રાહ જુઓ. પરંતુ સંજય ગાંધી ઇમરજન્સીના પક્ષમાં હતા. એક પારિવારિક ડિનરમાં સંજયે કહ્યું હતું - "વિપક્ષ માતાને બરબાદ કરી નાખશે, તેમને રોકવા જોઈએ." સોનિયા પુસ્તકમાં લખે છે, "સંજયને કાબૂમાં રાખવાથી પાછળથી થયેલા ઘણા નુકસાનને રોકી શકાયા હોત." સોનિયા કહે છે કે ઇમરજન્સી લાદવી એક ભૂલ હતી અને ઇન્દિરા ગાંધીને પણ પાછળથી એવું જ લાગતું હતું. "મને હંમેશાં લાગતું હતું કે શ્રીમતી ગાંધી હૃદયથી લોકશાહીવાદી હતાં. મને ખબર છે કે ઘણા લોકો આ વાત પર હસશે, પરંતુ મારું માનવું છે કે ઇમરજન્સી દરમિયાન તેઓ ક્યારેય સહજ નહોતાં. આ વાત તેમના પર ભારે પડી રહી હતી." 31 ઓક્ટોબર 1984 - લોહીલુહાણ શરીર: સોનિયા તે દિવસે ઘરે હતાં, જ્યારે ફટાકડા ફૂટ્યા જેવો અવાજ સંભળાયો. બાજુની ઓફિસમાં દોડીને ગયાં તો ઇન્દિરા ગાંધીનું ગોળીઓથી વિંધાયેલું શરીર જમીન પર પડેલું હતું. તેમને તેમના જ શીખ બોડીગાર્ડ્સે ગોલ્ડન ટેમ્પલ પર થયેલા ઓપરેશનનો બદલો લેવા માટે ગોળી મારી હતી. હોસ્પિટલ સુધીની ડ્રાઇવ વિશે સોનિયા કહે છે, "ઘરથી હોસ્પિટલ સુધીની ડ્રાઇવ અસહ્ય હતી. ટ્રાફિક વધારે નહોતો, પરંતુ સમય ખૂબ ધીમો પસાર થતો હોય એવું લાગતું હતું. હું એ પણ જાણતી હતી કે તેઓ બોલી રહ્યાં નહોતાં, એટલે બધું સમાપ્ત થઈ ગયું હતું." ઇન્દિરાના મૃત્યુ બાદ જ્યારે રાજીવને વડાપ્રધાન બનવા માટે કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે સોનિયાએ તેમને રાજકારણથી દૂર રહેવા માટે આજીજી કરી હતી. બાબરી મસ્જિદ વિધ્વંસને લઈને કોંગ્રેસ સંસદીય દળના અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીના એક નિવેદન પર ભાજપે આકરી પ્રતિક્રિયા આપી છે. સોનિયા ગાંધીએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં જણાવ્યું કે 1992માં અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદના વિધ્વંસને ટેલિવિઝન પર જોઈને તેમની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા હતા. તેમના આ નિવેદન પર ભાજપે કોંગ્રેસ પર નિશાન સાધતાં કહ્યું કે તેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બાબર ત્યારે પણ કોંગ્રેસના દિલમાં હતો અને આજે પણ ત્યાં જ છે. ભાજપે સોનિયા ગાંધીના એ દાવા પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા, જેમાં તેમણે ઘટનાને ટીવી પર જોવાની વાત કરી છે. કિતાબમાં 1992ની ઘટનાનો ઉલ્લેખ સોનિયા ગાંધીએ પોતાની આવનારા પુસ્તક Belonging: A Journey of Loveના વિમોચન પહેલાં બ્રિટિશ અખબાર ધ ગાર્ડિયનને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં બાબરી મસ્જિદ વિધ્વંસનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે જણાવ્યું કે 1992માં જ્યારે તેમણે ટેલિવિઝન પર અયોધ્યામાં મસ્જિદને તોડી પાડવામાં આવતી જોઈ, ત્યારે તેઓ રડી પડ્યાં હતાં. સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા અનુસાર, તે જ સમયે તેમને અહેસાસ થઈ ગયો હતો કે હવે દેશમાં ધર્મનિરપેક્ષતાની લડાઈ લાંબી ચાલવાની છે. તેમણે કહ્યું કે મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નેહરુ અને તેમના સહયોગીઓએ જે ધર્મનિરપેક્ષ ભારતના નિર્માણનો પ્રયાસ કર્યો હતો, તેને બચાવવા માટે લાંબો સંઘર્ષ કરવો પડશે. કોંગ્રેસની ભૂલોથી BJPને મળ્યો ફાયદો આ જ ઇન્ટરવ્યૂમાં સોનિયા ગાંધીએ કોંગ્રેસની રાજકીય ભૂલો અંગે પણ વાત કરી. તેમણે સ્વીકાર્યું કે પાર્ટીની કેટલીક નિષ્ફળતાઓએ ભાજપ અને તેની કડક હિંદુત્વની રાજનીતિના ઉદયમાં ભૂમિકા ભજવી. સોનિયા ગાંધીએ કહ્યું કે અનેક બાબતોમાં કોંગ્રેસ જરૂર કરતાં વધુ નિશ્ચિંત રહી. પાર્ટીની અંદર એક પ્રકારનું બેદરકાર વલણ હતું, જેની રાજકીય અસર પડી. તેમના આ નિવેદનને કોંગ્રેસની અગાઉની વ્યૂહરચનાઓ અને રાજકીય નિર્ણયો પરની એક મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. સુધાંશુ ત્રિવેદીના પ્રહાર સોનિયા ગાંધીના નિવેદન પર ભાજપના પ્રવક્તા અને રાજ્યસભા સાંસદ સુધાંશુ ત્રિવેદીએ દિલ્હીમાં પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને કોંગ્રેસને ઘેરી. તેમણે કહ્યું કે સોનિયા ગાંધીની વાતોથી સ્પષ્ટ છે કે કોંગ્રેસના દિલમાં ત્યારે પણ બાબર હતો અને આજે પણ છે. ત્રિવેદીએ આરોપ લગાવ્યો કે કોંગ્રેસની રાજનીતિ હવે મહાત્મા ગાંધીના રામરાજ્યના વિચારથી દૂર થઈને બાબર રાજ તરફ આગળ વધી રહી છે. તેમણે કહ્યું કે સોનિયા ગાંધીના નિવેદનથી કોંગ્રેસની રાજકીય વિચારસરણી સામે આવી છે. ભાજપના નેતાએ કોંગ્રેસ પર બેવડા રાજકીય વલણનો આરોપ પણ લગાવ્યો. કટ્ટરપંથી તત્વો સાથે ઊભી છે કોંગ્રેસ: BJP સુધાંશુ ત્રિવેદીએ આરોપ લગાવ્યો કે કોંગ્રેસ માત્ર મુસ્લિમ સમુદાય સાથે ઊભા રહેવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે મુસ્લિમ સમુદાયના કટ્ટરપંથી તત્વો સાથે પણ ઊભી દેખાય છે. તેમણે કોંગ્રેસની વર્તમાન રાજનીતિની તુલના પાર્ટીના જૂના વલણ સાથે કરતાં અનેક ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો. ત્રિવેદીએ કહ્યું કે પૂર્વ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ 1989માં અયોધ્યાથી ભગવાન રામનું નામ લઈને ચૂંટણી પ્રચાર શરૂ કર્યો હતો. તેનાથી વિપરીત આજે સોનિયા ગાંધી બાબરીનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યાં છે, ગાઝાને લઈને દુઃખ વ્યક્ત કરી રહ્યાં છે અને બટલા હાઉસ એન્કાઉન્ટરના આરોપીઓ માટે આંસુ વહાવવાની વાત સામે આવે છે. આ ઉદાહરણો દ્વારા ભાજપના નેતાએ કોંગ્રેસની વિચારધારા અને રાજકીય વલણ પર સવાલ ઉઠાવ્યા. બાબરની કબર પર જવાનો મુદ્દો ભાજપ સાંસદે પોતાના હુમલામાં ગાંધી પરિવારના સભ્યો બાબરની કબર પર ગયા હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. સુધાંશુ ત્રિવેદીએ દાવો કર્યો કે ગાંધી પરિવારની ત્રણ પેઢીના સભ્યો કોઈ આમંત્રણ વિના બાબરની કબર પર ગયા અને ત્યાં સજદા કર્યો. તેમણે કહ્યું કે જવાહરલાલ નેહરુએ 1959માં, ઇન્દિરા ગાંધીએ 1968માં અને રાહુલ ગાંધીએ ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ સાથે 2005માં બાબરની કબરની મુલાકાત લીધી હતી. ત્રિવેદીએ આ મુલાકાતોનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે સોનિયા ગાંધીના હાલના નિવેદનથી તેમના મનમાં શું છે, તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે. જોકે, આ તમામ ટિપ્પણીઓ ભાજપના નેતા દ્વારા લગાવવામાં આવેલા રાજકીય આરોપો છે. સોનિયા ગાંધીના દાવા પર પણ સવાલ સુધાંશુ ત્રિવેદીએ સોનિયા ગાંધીના એ દાવા પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યો, જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેમણે બાબરી મસ્જિદનું વિધ્વંસ ટેલિવિઝન પર જોયું હતું. તેમણે કહ્યું કે તેમને યાદ છે કે તે દિવસે બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ આ સમાચારનું કવરેજ કરી રહી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, બીબીસીએ ઘટનાના પછીના દિવસોમાં વીડિયો ફૂટેજ અને તસવીરો પ્રસારિત કરી હતી. ત્રિવેદીએ સવાલ કર્યો કે સોનિયા ગાંધીએ 6 ડિસેમ્બર 1992ના રોજ કઈ ભારતીય ટેલિવિઝન ચેનલ પર આ ઘટના જોઈ હતી. તેમણે તેમને એ પણ સ્પષ્ટ કરવા કહ્યું કે તે સમયે તેઓ ક્યાં હતાં અને કયા પ્રસારણ દરમિયાન તેમને આ ઘટના જોવા મળી. 6 ડિસેમ્બર 1992 - તે દિવસે શું થયું હતું? ભાજપના નેતાએ 6 ડિસેમ્બર 1992ની ઘટનાઓનો સમય જણાવતાં પોતાના સવાલોને આગળ વધાર્યા. તેમણે કહ્યું કે તે દિવસે સવારે આશરે 11:30 વાગ્યે કારસેવકો વિવાદિત સ્થળમાં પ્રવેશ્યા હતા. ત્રિવેદીના જણાવ્યા મુજબ, સાંજે 5 વાગ્યા સુધીમાં જ્યારે માળખું સંપૂર્ણપણે તોડી પાડવામાં આવ્યું હોવાના સમાચાર આવ્યા, ત્યારે ઉત્તર પ્રદેશના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી કલ્યાણ સિંહની સરકારે રાજીનામું આપી દીધું હતું. તેમણે એ પણ જણાવ્યું કે તે જ રાત્રે આશરે 8:45 વાગ્યે તત્કાલીન વડાપ્રધાન પી.વી.નરસિંહ રાવે દૂરદર્શનના સમાચાર પ્રસારણને વચ્ચે અટકાવીને રાષ્ટ્રને સંબોધન કર્યું હતું. ત્રિવેદીએ દાવો કર્યો કે નરસિંહ રાવે શુદ્ધ ઉર્દૂમાં જાહેરાત કરતાં ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને બરતરફ કરવાની જાણકારી આપી હતી. ભાજપના નેતાએ સોનિયા ગાંધીને પૂછ્યું કે તેઓ કયા સમયે અને કયા પ્રસંગે ટેલિવિઝન પર બાબરી ધ્વંસ જોઈ રહ્યાં હતાં.